Valse toekomstprofeten

Elke nieuwe technische uitvinding gaat gepaard met revolutionaire toekomstverwachtingen. Al die voorspellingen blijken niet accurater dan het vrouwtje met de glazen bol....

door Peter Giesen

DANKZIJ de radio, die fantastische nieuwe uitvinding, zal de democratie weer tot Atheense hoogten worden opgestuwd, schreef het Amerikaanse intellectuele tijdschrift The New Republic in 1924. Omdat de burger langs talloze stations zou kunnen surfen, zou hij alle kandidaten moeiteloos met elkaar kunnen vergelijken. Dubieuze volksmenners zouden geen kans meer krijgen. Demagogische praatjes doen het misschien goed in een zaal vol mensen, maar thuis bij de kachel worden ze feilloos doorgeprikt, schreef een andere journalist. Kort daarop zou Adolf Hitler in Duitsland een ongekend totalitaire dictatuur vestigen, mede dankzij handig gebruik van de radio.

Ondanks deze geschiedenis wordt nu weer even vrolijk verteld dat internet tot een democratische renaissance zal leiden. Burgers kunnen overheidsstukken opvragen en per e-mail hun mening geven, of straks per e-referendum over controversiële voorstellen stemmen. De eerste ervaringen zijn echter teleurstellend.

Onder Newt Gingrich, de Republikeinse voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, kregen Congresleden een eigen e-mailadres. 'Maar de gewone burger bleek helemaal niet zo geïnteresseerd in mailen met hun Congreslid. De lobby-organisaties orkestreerden echter grootscheepse e-mailcampagnes, waarbij het net leek alsof die mailtjes van gewone burgers afkomstig waren. De invloed van lobbyisten is nog nooit zo groot geweest als in de periode-Gingrich', zegt Rein de Wilde, hoogleraar wijsbegeerte aan de universiteit in Maastricht.

Bij elke nieuwe technologie worden weer dezelfde naïeve verhalen over een stralende toekomst verteld. De propagandisten kunnen dat ook gemakkelijk doen, omdat de futurologische missers van vorige generaties uit ons collectieve geheugen zijn gewist, zegt De Wilde. We herdenken de Tweede Wereldoorlog en koesteren de schilders uit de Gouden Eeuw. Maar van onze technologische geschiedenis weten we niets. We zijn vergeten dat in de jaren zestig voorspeld werd dat er in 2000 een vaccin tegen alle virus- en bacterieziekten zou zijn, dat we het klimaat zodanig zouden kunnen beheersen dat het op zee niet meer zou stormen, dat we dankzij kernfusie over een schier onbeperkte hoeveelheid energie zouden kunnen beschikken.

Deze voorspellingen werden niet gedaan door hippie-achtige luchtfietsers, maar door serieuze analisten van de prestigieuze Rand Corporation, na een rondgang langs toonaangevende specialisten op hun vakgebied. Eén voorspelling zou misschien nog kunnen uitkomen, als we opschieten. Ergens tussen 1997 en 2028, schreven de analisten met de schijn-exactheid die moderne voorspellers eigen is, zullen we onze hersenen direct op de computer kunnen aansluiten: 'Die kan daarin naar wens een afgeronde hoeveelheid Sanskriet, theoretische fysica of Franse kookkunst pompen.'

Kennis van de technologische geschiedenis zou ons wellicht wat minder ontvankelijk maken voor de toekomstvoorspellingen die ons ook in de nieuwe eeuw weer aan alle kanten om de oren vliegen. In zijn nieuwe boek De Voorspellers fileert De Wilde de 'toekomstindustrie', de trendwatchers, cybergoeroes, futurologen en wetenschappers die ons een stralende toekomst beloven, dankzij informatie- en biotechnologie. De toekomst brengt ons niet alleen handige apparaten, maar ook sociaal welzijn, voorspelt de Amerikaanse goeroe Nicholas Negroponte.

Als de koelkast de proviandvoorraad monitort en zelfstandig Albert Heijn belt, hebben wij weer meer tijd voor onze dierbaren. Dezelfde Negroponte voorspelde dat de generatie die met internet opgroeit geen nationalisme meer zal kennen. Informatie- en biotechnologie zullen ons bevrijden van hinderlijke grenzen. We zullen leven en lichaam kunnen programmeren. Zin in een vakantie op Bali? Trek je virtual-reality-pak aan! Onaangename ziekten worden uitgebannen en, volgens de meest drieste vertegenwoordigers van de toekomstindustrie, uiteindelijk zal zelfs de dood worden afgeschaft. 'Vanaf de vroegste tijden hebben mensen er vurig naar verlangd goden te worden', zegt Stefano Marzano, hoofd van Philips Design. Dankzij nieuwe technologie kunnen de obstakels op weg naar de goddelijkheid worden opgeruimd, aldus Marzano.

Andere voorspellers voorzien juist een inktzwarte toekomst. Computers nemen de macht van ons over of we zullen worden verslagen door een leger van gemuteerde soldaten. Techno-optimisten en -pessimisten delen echter hetzelfde uitgangspunt: de techniek zal ons leven met revolutionaire kracht overhoop gooien.

Rein de Wilde relativeert deze ideeën, maar zijn boek is meer dan een futurologische moppentrommel. Aan de hand van de geschiedenis van de toekomst analyseert hij waarom de voorspellers er steeds naast zaten en waarom wij er niettemin elke keer weer in trappen.

Veel voorspellers geloven in een totale revolutie. 'Zij zien techniek als iets dat van buiten onze cultuur komt, als manna dat uit de hemel valt, of ze zien het juist als een bedreiging', zegt De Wilde. Uit de geschiedenis blijkt echter dat technologie de samenleving niet overvalt, maar zich een plek moet bevechten in de bestaande orde. Een e-mailadres maakt burgers niet automatisch enthousiast voor politiek, een internetaansluiting leidt niet vanzelf tot elektronisch winkelen. In het onderwijs staan nog steeds computers te verstoffen omdat leerkrachten niet goed weten wat ze ermee aanmoeten.

Een tweede basisfout, betoogt De Wilde, is juist de onderschatting van de maatschappelijke dynamiek. Voorspellers zien nieuwe technologie als een oplossing voor een bestaand probleem, maar vergeten dat de omstandigheden veranderen, waardoor nieuwe problemen opdoemen. In de jaren vijftig werd geloofd dat huisvrouwen zeeën van tijd zouden overhouden als zij eenmaal achter het aanrecht van de keuken van de toekomst zouden staan. Schalks wezen (mannelijke) journalisten op het gevaar dat moeder straks zou vergeten te koken, omdat ze het te druk had met het uitwisselen van breipatronen met haar vriendinnen. Maar mede door de automatisering van het huishouden verdween de huisvrouw grotendeels. De automatisering creëerde tijd die moeiteloos werd opgevuld: met betaald werk, hobby's of met het vervoer van de kinderen naar talloze clubjes. Veel vrouwen hebben het gevoel dat zij drukker zijn dan ooit.

Waarom wordt er nog zo veel voorspeld, als onderhand toch duidelijk moet zijn dat de toekomstindustrie niet accurater is dan het vrouwtje met de glazen bol? Omdat veel voorspellingen niet over de toekomst gaan, zegt De Wilde, maar over het heden. 'Mensen als Maurice de Hond hebben er belang bij dat mensen zijn toekomstvisie geloven. Hij wil immers dat er geïnvesteerd wordt in internet. Waarschijnlijk zal hij zelf ook best in zijn verhalen geloven, maar belangen spelen een grote rol.'

De voorspellingen van cybergoeroes hebben een merkwaardig, dubbelzinnig karakter, zegt De Wilde. Enerzijds schetsen zij de toekomst als een soort vakantiebestemming, waar de consument maximale keuzevrijheid en comfort geniet. Nadat zij hun publiek hebben lekker gemaakt, slaan zij echter een dreigende toon aan. Wie de voorspelling negeert, zal hopeloos achteropraken. Als hij eindelijk wakker wordt, is het laat. Hij zal dan een dinosaurus blijken in een wereld vol intelligente mensen die wel op tijd zijn ingestapt. De nieuwe economie heeft geen plaats voor laatkomers, schreef staatssecretaris Van der Ploeg in de Volkskrant.

Wel moeten we een prijs betalen als we uiteindelijk het paradijs willen bereiken. Doorgaans luidt die prijs: liberaliseren, flexibiliseren en het opgeven van bestaande zekerheden. Niet voor niets moesten de middeleeuwers zich al eerst een weg door de rijstebrijberg eten om luilekkerland te bereiken. 'Dat verhaal past helemaal in de christelijke traditie. Je moet de Verlosser eerst blind volgen, om uiteindelijk het paradijs te betreden. Je moet eerst je autonomie opgeven, om uiteindelijk totale autonomie te bereiken', zegt De Wilde.

'Cybergoeroes hanteren vaak de metafoor van de rijdende trein. Die heeft maar één bestemming, en je haalt hem of je haalt hem niet', zegt De Wilde. Ook techno-pessimisten zijn dol op deze metafoor. Als we nu instemmen met genetisch onderzoek, zijn we onherroepelijk op weg naar een samenleving met programmeerbare mensen. 'We moeten ons niet in de war laten brengen door dat alles-of-niets-denken. Het is ook een manier om te zeggen: ik sluit nu de discussie.'

De metafoor van de rijdende trein verschraalt het maatschappelijk debat, vindt De Wilde. Politici en ondernemers rennen soms blind achter een nieuwe technologie aan, omdat ze bang zijn anders de boot te missen. Anderzijds kan nuttig gentechnologisch onderzoek worden tegengehouden uit overdreven angst voor Frankenstein-scenario's.

De Wilde bepleit dan ook een 'emancipatie van het heden'. Als vrije mensen moeten we beslissen wat ons nu goeddunkt, zonder ons te laten gijzelen door denkbeelden over een onkenbare toekomst.

'Er bestaat geen onvermijdelijke toekomst. In de jaren vijftig was iedereen er volkomen van overtuigd dat kernenergie de toekomst was. In 1959 draaide in de Nederlandse bioscopen de Walt Disney-film Onze vriend het atoom. Als je die mensen toen verteld had dat kernenergie nooit van de grond zou komen, hadden ze je niet geloofd', zegt De Wilde.

Het luilekkerland van de cybergoeroes, waar alle vervelende karweitjes worden gedaan door robots en intelligente apparaten, berust toch al op uiterst eenzijdige en naïeve vooronderstellingen, vindt hij. 'Nieuwe technologie maakt niet alleen vrij, maar disciplineert ook. De laptop is reuze handig, maar betekent ook dat je altijd en overal kunt werken.'

D

EPRIMEREND lijkt hem de gedachte in de toekomst voor altijd jong te zijn, als we ons leven via uitgekiende genetische manipulatie eindeloos zouden kunnen verlengen. 'Ik houd een pleidooi voor eindigheid. Leid je een leven in verschillende episoden die ook weer worden afgesloten en ieder hun eigen betekenis hebben? Of streef je simpelweg naar het verzamelen van zo veel mogelijk ervaringen? Die laatste optie heeft iets tragisch, vind ik. Kijk naar al die bejaarden op roller skates die je in Californië tegenkomt.' Het leven wordt als een roman zonder plot, stelt De Wilde. Zo'n boek kan heel lang duren, maar erg spannend wordt het nooit.

Maar is zijn voorkeur voor een afgerond leven, waarin een mens groei doormaakt door verschillende episoden te voltooien, geen burgerlijk pleidooi voor een standaardlevensloop van kind, ouder en grootouder? De Wilde: 'Zo bedoel ik het niet. Ik pleit juist voor diversiteit. Die stralende houding van altijd maar jong zijn, vind ik juist een nieuwe standaardlevensloop.'

Studerend op de geschiedenis van de toekomst viel hem op hoe weinig divers het toekomstbeeld in elke periode is. In de jaren veertig en vijftig geloofde vrijwel iedereen in toenemende mechanisatie en planning. In 1941 schreef de Amerikaan James Burnham in The managerial revolution: 'De plaats van de zelfstandige onderneming zal worden ingenomen door een vorm van socialisme of collectivisme. In de plaats van vrijheid en initiatief komt planning. Er zal minder worden gepraat over kansen en meer over banen.'

De uitvinding van de computer werd als een enorme bedreiging gezien. Nadat de arbeider aan de lopende band was gedwongen, zouden nu ook de kantoorman en de intellectueel vervangen worden door een gemechaniseerd brein. 'De metafoor van de machine was destijds heel sterk, denk aan Chaplins Modern Times. Men geloofde dat machines steeds groter zouden worden, waardoor ook de noodzaak tot planning zou toenemen', zegt De Wilde.

Tegenwoordig is het dominante toekomstbeeld omgekeerd. Het apparaat van de toekomst wordt juist steeds kleiner. In de nanotechnologie wordt gesproken over minuscule duikbootjes die in de bloedbaan worden geïnjecteerd om gemene ziekten op te ruimen. De arbeider uit Modern Times is als stereotype vervangen door de superflexibele jobhopper, die zich eigenlijk ondernemer voelt, ook al is hij formeel in loondienst.

Op dit dynamische zelfbeeld valt ook het nodige af te dingen, vindt De Wilde. 'Veel professionals verliezen juist hun vrijheid. Dat zie je vooral in de vrije beroepen.' Aan de universiteit is nauwelijks plaats meer voor de verstrooide professor. Hij heeft het veld moeten ruimen voor een manager die vooral ook goed moet zijn in het binnenhalen van contractonderzoek. Medisch specialisten gaan steeds vaker in dienstverband werken, advocaten en accountants maken deel uit van internationale mega-kantoren. De moderne informatietechnologie houdt precies bij wat ze doen, waardoor hun werk gekwantificeerd kan worden en de organisatie nauwkeurige targets kan vaststellen.

Truckers, de voormalige cowboys van de grote weg, hebben tegenwoordig een schotel op het dak van hun cabine. Via satelliet of internet staan ze voortdurend in verbinding met kantoor. Ze mogen geen naakte vrouwen meer in de cabine ophangen, omdat hun bedrijf dat weinig representatief vindt, zegt De Wilde. In plaats daarvan organiseert een bedrijf als DAF focusgroepen, waarbij truckers mogen vertellen wat ze een mooie cabine vinden.

Zal de toekomst ons steeds meer liberalisering, individualisering en flexibilisering brengen, of juist meer discipline, reglementen en standaarden? De Wilde waagt zich niet aan een voorspelling, want hij wil uiteraard niet in zijn eigen val trappen. Hij wil alleen maar zeggen dat de toekomst niet te vangen is in eenzijdige, modieuze kreten.

De Wilde: 'Een tijdje geleden was ik op een congres over diversiteit, georganiseerd door het corps in Leiden. Al die jongens en meisjes zagen er hetzelfde uit, strak in het pak. Hun ambities leken ook identiek: allemaal een managementfunctie en voor hun dertigste een salaris van anderhalve ton. Het was volkomen uniform, in uiterlijk en aspiraties. Het is vaak de nieuwe kleren van de keizer, dat gepraat over diversiteit en individualiteit.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden