Analyse Fascinatie voor het kwaad

Valse romantiek en ongeremde fantasie: waarom het kwaad ons zo fascineert

Beeld Alexandra España

De crimineel is de overtreffende trap van de rebel, een vrijheid waarover de burger alleen kan fantaseren. Toch zullen de opvolgers van Willem Holleeder nooit de bewondering oproepen die hem ten deel viel, analyseert Peter Giesen. 

‘Eén fout hoor, één fout nog en het is klaar, hoor! Zo’n stukje hoor, zijden draadje. Eén fout nog, kankerhoer!’, zei Willem Holleeder tegen zijn zus Sonja, in een bandopname die tijdens zijn proces opdook.

Willem Holleeder werd donderdag tot levenslang veroordeeld. ‘Gewetenloos en onverschillig’, noemde de rechter hem. Een leugenaar, een bullebak die zijn familie terroriseerde en tegenstanders uit de weg liet ruimen. Geen man die zich liet betrappen op interessante gedachten. In NRC Handelsblad vatte Freddy Heineken het geestesleven van zijn ontvoerders ooit op deze manier samen: ‘Zulke mensen hebben geen opleiding, zijn te lullig om iets te leren, zitten alleen maar in een bar tegen elkaar op te hakken wie de grootste Mercedes heeft.’

Toch oefende ‘de Neus’ een ongekende fascinatie uit. De media berichtten onvermoeibaar over zijn proces. Holleeders zus Astrid schreef het boek Judas, dat een enorme bestseller werd, verfilmd werd en op het toneel gespeeld. Voor de rechtszaal stond elke dag een rij Holleeder-toeristen urenlang te wachten voordat ze naar binnen mochten. ‘Ik hoop toch op een beetje sensatie’, zei een van deze ‘Holloten’ tegen Het Parool. Een ander verklaarde plechtig dat ze niet lachte om de grapjes van Holleeder omdat ze hem ‘geen podium wilde geven’.

Waar komt deze fascinatie vandaan? Mensen zijn altijd gefascineerd geweest door het kwaad, door misdaad, geweld en het overschrijden van grenzen. In zijn Bekentenissen, geschreven tussen 397 en 400, vertelde kerkvader Augustinus over zijn vriend Alypius die verslaafd raakte aan gladiatorenspelen: ‘Hij verheugde zich op het misdadige gevecht en bedronk zich aan bloedig genot.’

‘De misdaad is een feit van de menselijke soort, van die soort alleen’, schreef de Franse schrijver Georges Bataille. Alleen mensen kennen wetten. Daarom maakt het overtreden van die wetten ons menselijk. De fascinatie voor de misdadiger is een fascinatie voor het kwaad in onszelf. Iedereen kan een moordenaar of misdadiger worden, als de omstandigheden daartoe dwingen of uitnodigen. Het is een thema van talloze misdaadseries, van Breaking Bad tot Hollands Hoop. Het was ook de vraag die schrijver Auke Kok zich stelde voor zijn boek Holleeder  De jonge jaren: ‘Hoe kan het dat een brave jongen zich in tien jaar ontwikkelt tot een mensenontvoerder?’

Confrontatie met angst

De fascinatie voor misdaad is ook een confrontatie met angst. ‘De misdaad verbergt zich en de meest angstaanjagende dingen zijn de dingen die ons ontsnappen. In de nacht die gekenmerkt wordt door onze angst zijn we geneigd ons het ergste voor te stellen. Het ergste is altijd mogelijk’, schreef Georges Bataille in 1959, in een boek over de 15de-eeuwse kindermoordenaar Gilles de Rais. Het misdaadverhaal – in de vorm van fictie of het populaire true-crimegenre – is een gruwelsprookje: mensen kijken naar Conversations with a Killer over seriemoordenaar Ted Bundy op Netflix, stellen zich het ergste voor en keren vervolgens weer opgelucht terug naar een veilig en comfortabel bestaan.

De fascinatie voor het kwaad is tijdloos, de sterkte ervan is aan fluctuaties onderhevig. Het is nu nauwelijks meer voor te stellen, maar voor 1980 was de interesse in misdaad tamelijk gering. De kwaliteitsmedia haalden er hun neus voor op. De bekendste ‘crimineel’ was Pistolen Paultje, een fantast die later toegaf nooit echt tot de onderwereld te hebben behoord en die vooral aandacht trok met acties tegen dierenmishandeling. Nederland telde slechts één bekende strafpleiter, Max Moszkowicz, op wie diep werd neergekeken door zijn confrères uit het deftige civiel recht.

Nederland leek het kwaad onder controle te hebben. De grote ideologieën – liberalisme, socialisme, christen-democratie – bouwden aan een succesvolle maatschappelijke ordening, de verzorgingsstaat, schreef de sociaal-psycholoog Hans Boutellier in De veiligheidsutopie. Criminaliteit vormde een ‘restcategorie’, aldus Boutellier. Ach, je had altijd een paar asocialen die zich niet aan de wet hielden. Erg veel waren het er ook niet. De criminaliteit was historisch laag, waarschijnlijk door een combinatie van toenemende welvaart en de discipline waarvan de samenleving nog doortrokken was.

De culturele revolutie

Keerpunt was de ‘culturele revolutie’ van de jaren zestig. Het afscheid van een autoritaire cultuur ging gepaard met een snelle toename van de criminaliteit, vooral tussen 1970 en 1985. Misdaad, het kwaad, werd een van de grote zorgen van de Nederlandse samenleving.

Met het individualisme nam ook de fascinatie voor de misdadiger toe. De crimineel voert het streven naar vrijheid en zelfontplooiing tot het uiterste door, als overtreffende trap van de rebel. Hij gaat volledig zijn eigen weg, heeft overal schijt aan. ‘Holleeder rijdt brutaal op zijn scootertje door Amsterdam terwijl hij de wereld naar zijn hand zet’, zegt de seksuoloog Willeke Bezemer op de website Vice. Hiervan gaat een perverse aantrekkingskracht uit, waarvoor ook vrouwen gevoelig zijn, aldus Bezemer.

Willem Holleeder staat voor de verboden kant van de zelfontplooiing, voor een totale vrijheid waarover mensen heimelijk kunnen fantaseren, waarna ze weer terugkeren in het leven van alledag, met zijn beperkingen, met zijn andere mensen waarmee ze rekening moeten houden. Het is een fantasie, want de vrijheid van de crimineel is een illusie. Hij moet altijd over zijn schouder kijken en het loopt slecht met hem af. De meeste ‘topcriminelen’ zijn dood of zitten in de gevangenis.

Willem Holleeder was een man die deed wat hij wilde. Op zijn 25ste was hij een van de drijvende krachten achter de ontvoering van Heineken, een daad van grote wreedheid, maar ook een hondsbrutaal avontuur van een vriendengroep, in aanstellerig Amsterdams ‘bloedgabbers’ genoemd, als een schelmenroman opgetekend door Peter R. de Vries. De ontvoering van Heineken legde de bodem onder de Holleeder-mythe, maar zij werd pas vervolmaakt toen hij in 2007 uit de gevangenis kwam en zich naadloos voegde in de celebrity-cultuur. Bereidwillig poseerde hij voor selfies met wie er maar om vroeg. Hij kreeg een column in Nieuwe Revu, nam een nummer op met rapper Lange Frans en verscheen in College Tour met Twan Huys, een eer die voordien was voorbehouden aan mensen als bisschop Tutu. Zo werd Willem Holleeder de nationale ‘knuffelcrimineel’.

Tussen de ontvoering van Heineken in 1983 en de veroordeling van Willem Holleeder in 2019 is Nederland enorm veranderd. Sinds de eeuwwisseling is de criminaliteit weer gaan dalen. In 2001 registreerde de politie 93 misdrijven per duizend inwoners, in 2017 waren dat er nog maar 49. Deze cijfers zijn altijd omstreden, onder meer omdat veel mensen geen aangifte doen. Maar sinds 2005 daalde het aantal mensen dat zegt slachtoffer te zijn geweest van een geweldsmisdrijf met 35 procent. Het aantal mensen dat zich weleens onveilig zegt te voelen daalde met 30 procent, volgens cijfers van het CBS.

Ondanks alle met veel publiciteit omgeven liquidaties daalt ook het aantal moorden, met uitzondering van het ‘moordjaar’ 2017. In 2018 werden 108 moorden gepleegd. Volgens de Moordatlas zit Nederland daarmee weer op het niveau van 1973.

Zal ook de belangstelling voor de misdaad en de fascinatie voor het kwaad weer afnemen? Daar lijkt het niet op. De daling van de criminaliteitscijfers dringt maar moeizaam tot de bevolking door, afgezien van het feit dat zulke cijfers door sommige mensen worden gewantrouwd. Vorig jaar geloofde nog altijd 54 procent van de Nederlanders dat de criminaliteit toeneemt. Dat was wel minder dan in 2010, toen 64 procent een almaar stijgende criminaliteit meende te ontwaren. De roep om strenger straffen neemt iets af, maar blijft sterk. In 2018 vond 71 procent de rechters te slap, in 2004 was dat nog 81 procent.

Het relatieve optimisme 

Wat vooral ontbreekt is het relatieve optimisme van na de oorlog, het gevoel dat de wereld beheerst en verbeterd kan worden. Wie vertrouwen in de toekomst heeft, kan criminaliteit relativeren als een betreurenswaardig, maar helaas niet uit te roeien verschijnsel. Wie dat vertrouwen niet heeft, zal een moord al snel zien als een zoveelste bewijs dat het de verkeerde kant op gaat met de wereld. En hoezeer de criminaliteit ook daalt, er is altijd wel een tbs’er die ontsnapt, er zullen altijd moorden worden gepleegd die de rechtsorde diep schokken.

De veroordeling van Holleeder markeert het einde van een groep criminelen die de Amsterdamse onderwereld lang beheerste. Hun rol is overgenomen door nieuwe misdadigers, niet zelden mannen met een Marokkaanse of andere immigratie-achtergrond. Jonge criminelen kijken niet naar Holleeder, maar naar figuren als Samir ‘Scarface’ Bouyakhrichan, in 2014 in Spanje geliquideerd. Samir ‘vertegenwoordigt de waargemaakte droom van het gangsterkapitalisme’, schrijven Wouter Laumans en Marijn Schrijver in Mocro Maffia. ‘Iemand die, net als zij, is opgegroeid in een slechte buurt in Amsterdam. Iemand die voorbestemd was om zijn dagen te slijten als schoonmaker of putjesschepper, en zich daar niet bij neerlegde. Door slimmer, sluwer en harder te zijn dan de rest heeft hij zich opgewerkt tot de top van de drugspiramide.’

Ook de mocromaffia leent zich voor romantisering. Op basis van het boek Mocro Maffia werd een fictieve tv-serie gemaakt. Jim Taihuttu maakte de film Wolf, over een kickbokser van Marokkaanse afkomst die in de criminaliteit verzeild raakt. Rappers scheppen op over hun connecties met de onderwereld. Het Parool beschreef hoe Lil’ Kleine in een Amsterdams sushirestaurant de vrijlating vierde van een vriend die veroordeeld was wegens een plofkraak. Tevens ijverde hij op sociale media voor de vrijlating van de Haagse crimineel Reda N., die in de gevangenis zat voor de overval op een woning.

Toch is het niet waarschijnlijk dat een van de kopstukken van de mocromaffia zich ooit tot een knuffelcrimineel à la Holleeder zal ontwikkelen, een status die ze overigens ook niet ambiëren. Ze krijgen ‘respect’ in sommige subculturen, maar staan te ver af van het grote publiek. Anders dan Holleeder staan ze niet voor het kwaad van binnenuit, maar voor het kwaad van buitenaf, ook al zijn ze in Nederland geboren of opgegroeid.

Het proces tegen Holleeder was ook de zwanenzang van de traditionele Amsterdamse crimineel. Holleeder was een boef uit de oude doos, een man waarover Appie Baantjer een roman had kunnen schrijven. Aan Willem Holleeder kleefde de valse romantiek van de Amsterdamse penoze. Zijn opvolgers heten Samir of Redouan. Net als hij zijn ze materialistische volksjongens die ontsporen en de top bereiken omdat ze harder zijn dan de rest. Maar ze passen in een ander verhaal, geen romantisch verhaal over de donkere kanten van tof Mokum, maar een pessimistische vertelling over Nederland dat bedreigd zou worden door immigratie.

LEES TERUG WAT WE EERDER SCHREVEN OVER WILLEM HOLLEEDER, ZIJN AANKLAGERS EN HET PROCES

De aanklagers van Willem Holleeder hebben tijdens het strafproces gebruikgemaakt van een psycholoog – die tevens kennis heeft van psychopathie – om Holleeder te duiden. Dat hielp hen bij het opstellen van hun verhoorplan. Ook gebruikten ze de psycholoog ‘voor ons eigen gemoed. Het gaat er ook om: hoe blijf je overeind in zo’n grote zaak?’

Ruim vier jaar werkten officieren Lars Stempher en Sabine Tammes intensief samen om Holleeder veroordeeld te krijgen. Nu is het volbracht. Hoe kregen ze dat voor elkaar?

Willem Holleeder moet levenslang de gevangenis in. Hij werd donderdag door de rechtbank van Amsterdam voor alle aanklachten veroordeeld. De rechtbank oordeelde keihard. Het vonnis ontleed in vijf liquidaties

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden