Vallen is geen optie

In Tirol worden lawinetrainingen gegeven voor offpiste skiën. 'De beste overlevingsstrategie is voorkomen dat je in een lawine terechtkomt', zegt de gids.

Je wil niet sterven in een lawine. De gedachte spookt door je hoofd terwijl je met je snowboard op je rug een bergkam beklimt. Een pad is er niet. Geconcentreerd zet je voet voor voet in de sporen van berggids Robert Schellander. Zijn tred is kalm, zijn ski's rusten losjes op zijn brede schouders. Van het hoogste punt waar de skilift ons bracht, is het nog zeker 500 meter te voet naar de top.


Kleine passen zijn het minst inspannend bij een klim door de verse sneeuw. De tip komt van Schellander, hij kan het weten. Toch moeten je longen op vol vermogen pompen om je bovenbenen van voldoende zuurstof te voorzien. In dit terrein en met deze ijle lucht kost het zeker 20 minuten om de klim naar de top af te leggen.


De kam is nergens breder dan een paar meter. Links kijken we uit over het Zillertal. De eerste paar honderd meter van de berg links onder ons zijn niet zichtbaar vanaf de kam. De helling is te steil. Rechts zien we beter wat onder ons zit: een angstaanjagend woeste rotspartij.


Op de kam hoeven we nog niet bang te zijn voor sneeuwverschuivingen. De wind heeft de meeste sneeuw van de 2.500 meter hoge kam geblazen. Onder de sneeuw voelen we door onze zolen de geruststellende aanwezigheid van rotsen. Wie niet beter weet, kan gemakkelijk denken dat er vandaag geen lawines op de loer liggen.


'Een dodelijke vergissing', bromt Schellander. Hij wijst op sneeuwophopingen lager op de berg, die slechts worden gestut door losliggende rotsen. De sneeuw die op de top viel, ligt her en der op de berg in metershoge pakken opgeslagen. Ieder moment klaar om een nietsvermoedende skiër te bedelven. Je moet alleen weten waar. Schellander: 'En dat is precies waarom zij hier niets te zoeken hebben.'


'Zij', zijn de skiërs die we onderweg inhaalden. Ze hadden nauwelijks voldoende techniek om de hobbelige traverse van 100 meter lengte door de diepe sneeuw van de skilift naar de bergkam door te komen. Geen van de skiërs droeg een rugzak of een helm. De skiërs beschikken dus niet over scheppen, peilstokken en zenders om elkaar uit een lawine te redden.


Schellander schudt zijn hoofd als een Friese ijsmeester die stadse schaatsers na de eerste nachtvorst het flinterdunne ijs ziet betreden. Misschien flitst de aanblik van de snowboarder die hij ooit uit een lawine uitgroef door zijn hoofd. De jongen droeg geen zender. Hij was al overleden toen het reddingsteam waar Schellander deel van uitmaakte hem na uren zoeken vond. Schellander roept boos naar de skiërs dat ze terug moeten keren naar de piste. Maar hij kan hun niets verbieden.


Doodzonde

Offpiste skiën of snowboarden zonder schep, peilstok en lawinezender is een doodzonde. Ruim 90 procent van de lawineslachtoffers overleeft de eerste 18 minuten onder de sneeuw. Daarna dalen de overlevingskansen pijlsnel. Na 35 minuten is 70 procent van de slachtoffers gestikt. Oostenrijkse bergreddingsteams moeten wettelijk binnen 90 minuten ter plaatse zijn.


De enige realistische kans om een lawine te overleven, is dat je metgezellen je binnen 18 minuten vinden en uitgraven. Een lastige opgave, zelfs voor wintersporters die weten wat ze doen. Zoveel blijkt wel uit het ongeluk van prins Friso. Hij droeg een zender en was in het gezelschap van een ervaren offpisteskiër.


'De beste overlevingsstrategie is voorkomen dat je in een lawine terechtkomt', zegt Schellander. De 42-jarige Oostenrijker is het levende bewijs dat voorzichtigheid loont. Hij beweegt zich al decennia door besneeuwde bergen. En vrijwel uitsluitend buiten de piste. 'Pech kun je altijd hebben', aldus Schellander, 'maar met een goede voorbereiding en terrein- en lawinekennis is 90 procent van de ongelukken te voorkomen.'


Schellander is een van de berggidsen die de Snow and Avalanche Awareness Camps (SAAC) leiden. De Oostenrijkse provincie Tirol riep deze gratis tweedaagse cursussen 'low risk' offpiste skiën in 1997 in het leven nadat de tienerdochter van een politicus was omgekomen in een lawine. Mede naar aanleiding van het ongeval van prins Friso worden de trainingen nu ook over de grens gepromoot.


'We organiseren de lawinetrainingen niet omdat we reclame willen maken voor offpiste skiën', zegt een woordvoerder van het Tiroolse skigebied Hochfügen waar veel lawinetrainingen worden gegeven. Tirol ziet simpelweg dat een groeiend aantal wintersporters buiten de piste wil skiën. 'We vinden dat we de plicht hebben wintersporters te helpen om de risico's beter te kunnen inschatten.'


De lessen werpen vruchten af. Het aantal wintersporters dat zich buiten de pistes waagt, stijgt; het aantal dodelijke lawineslachtoffers in Tirol daalt. Deze winter leidt Tirol 1.100 wintersporters op in het low-risk offpiste skiën. Zolang het aantal aanmeldingen voor de trainingen blijft toenemen, wil de provincie meer kampen organiseren.


'De eerste vraag die skiërs en snowboarders zich moeten stellen zodra ze zich verder dan enkele tientallen meters buiten de pistes wagen, is of hun metgezellen in staat zijn hen uit een lawine te redden', zegt Schellander tijdens de theorieles waarmee iedere cursus begint. Wintersporters zonder schep, peilstok en lawinepieper vallen dan al af. Net als hun collega's die nooit hebben getraind op het zoeken van lawineslachtoffers.


Beheersing van een goede ski- of snowboardtechniek is noodzakelijk. Wie veilig buiten de piste wil skiën, moet de sneeuw zo min mogelijk belasten. Bij het maken van een bocht oefen je twee tot drie keer de druk van je lichaamsgewicht uit op de sneeuw onder je, bij een valpartij tot tien keer je lichaamsgewicht. Elkaar te dicht naderen, verhoogt de kans op lawines eveneens. Afhankelijk van de omstandigheden is het raadzaam onderling ruim afstand te bewaren. Wie valt, moet zichzelf zien te redden. Kortom, vallen is geen optie.


Verdiep je voor je buiten de piste gaat in het officiële lawinebericht. Meteorologen stellen voor alle Europese wintersportgebieden een dagelijks lawinecijfer op. De kans op lawines wordt aangeduid in een schaal van 1 tot 5, waarbij 1 laag is en 5 hoog. 'Maar pas op', waarschuwt Schellander. 'Bij lawinegevaar 3 vallen de meeste dodelijke slachtoffers.'


Het probleem met lawinewaarschuwing 3 is dat veel wintersporters zich er veilig bij wanen. Het is geen 4 of 5, dus het valt mee met het gevaar, denken zij. Lawinewaarschuwing 5 komt zelden voor. Dan ligt er zoveel sneeuw dat skiliften buiten gebruik zijn en de berg onmogelijk te voet te beklimmen is. Lawinewaarschuwing 4 doet zich enkele malen per winter voor, meestal kort na hevige sneeuwval. Schellander adviseert bij lawinegevaar 4 onder geen beding de piste te verlaten.


Bij een voorspelling van lawinegevaar 3 zijn de risico's te overzien. Dat wil zeggen, voor wie weet wat hij doet. Breng twee dagen buiten de pistes door met een gids als Schellander en hij wijst je op de tekeningen die de wind in de sneeuw hebben achtergelaten. Op het spel van de zon en de schaduw. Op sneeuwophopingen achter rotsen.


Allemaal factoren die iets zeggen over de kans op een lawine. Een cursus van twee dagen is te kort om al die signalen goed te leren interpreteren. Daarom geeft Schellander een vuistregel. Ski (of snowboard) bij lawinegevaar 3 uitsluitend op hellingen met een hoek tot 35 graden. Bij lawinegevaar 2 zijn hellingen tot 40 graden in principe veilig. De hellingshoek is eenvoudig te meten met een waterpasachtig meetapparaatje dat aan de skistok kan worden bevestigd.


Mist

Op de top denk je even nergens meer aan. Je legt je snowboard op de bindingen en neemt een paar minuten om op adem te komen. Het zicht op het Zillertal wordt geblokkeerd door een wolk, die razendsnel dichterbij komt. Schellander knikt dat het tijd is om te gaan. Het is een kwestie van minuten tot de mist de top bereikt. Daarna zal het zicht op de afdaling naar Hochfügen door de mist oneindig veel beperkter worden.


Je bindt je snowboard onder en klikt je helm vast. Onwillekeurig controleer je de lawinezender die je op je borst draagt. Het signaal staat nog steeds op zenden. Je schakelt je mobiele telefoon uit. Smartphones kunnen het signaal van de lawinezenders verstoren. Schellander knikt bemoedigend als hij ziet dat je klaar bent. Hij draait zijn ski's naar het dal en duikt als een roofvogel naar beneden.


Even heb je de berg voor je alleen. Tot 2.000 meter is het lawinegevaar 2, hoger op de berg is het 3. Dat betekent oppassen tijdens de eerste 500 hoogtemeters. Het betekent een voor een dalen. Je luistert naar de stilte en wacht tot Schellander halt houdt. De gids is slechts een klein geel poppetje als hij honderden meters beneden je zijn stok opsteekt ten teken dat de afdaling vrij is.


Als je naar beneden kijkt, zie je hoe steil 35 graden is: het equivalent van een autoweg met een stijgingspercentage van 78 procent. Je bant de gedachte aan lawines uit. Dit is waarvoor je gekomen bent. Je staat op en zuigt de berglucht nog een keer diep in je longen. Dan stort je jezelf in het diepe. Onderweg naar een minuut ultieme vrijheid.


LAWINE-AIRBAGS

Wintersporters met lawine-airbags wanen zich buiten de pistes vaak ten onrechte onkwetsbaar voor lawines. De airbag - een rugzak met een trekkoord waarmee de skiër twee grote luchtkussens kan vullen met gas - zijn ontworpen om wintersporters op de lawine te laten drijven.

Fabrikanten van de airbags claimen overlevingskansen tot 97 procent, in het

geval van een lawine. In werkelijkheid zijn de kansen kleiner. Zo lukt het niet iedereen tijdig aan het koord te trekken en overlijdt een deel van de slachtoffers doordat ze tot stilstand komen tegen een rotsblok of boom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden