Valerius, voor wie het even kwijt was

De befaamde psychiatrische kliniek aan het Amsterdamse Valeriusplein is dicht. Vandaag vertrekt de laatste patiënt.

AMSTERDAM - Veel dichters zijn behandeld in de Valeriuskliniek, het psychiatrisch centrum in Amsterdam-Zuid. En ook de schilder Jan Sluijters, schaker Hein Donner, hoogleraar psychiatrie Piet Kuiper - heel wat talent heeft er vertoefd. Zichzelf kwijtgeraakt aan een psychiatrische ziekte en de streken van het leven, zoals een oud-patiënt het omschreef.


Een dikke eeuw was de kliniek aan het Valeriusplein gevestigd. Opgericht in 1910 op initiatief van de Vereniging tot Christelijke Verzorging van Krankzinnigen en Zenuwlijders. Vandaag vertrekt de laatste patiënt naar de nieuwbouw naast het VU medisch centrum: De Nieuwe Valerius, enkele kilometers verderop.


De 'Valerius' is een van de bekendste klinieken van Nederland, niet in de laatste plaats door de vermaarde patiënten. Jan Hanlo kwam er nadat hij in een psychose in opdracht van God van zijn dak meende te moeten springen. Halverwege belandde hij op een afdak, waar hij ongeschonden bleef liggen. In Zonder geluk valt niemand van het dak beschrijft hij de elektroshocks die hij aan het Valeriusplein kreeg.


Gerrit Achterberg, die zijn hospita had vermoord, werd als bijzonder psychiatrisch geval in de collegezaal van de kliniek getoond. Adriaan Roland Holst, Jan Arends en Rogi Wieg verbleven er. De geniale kunstvervalser Han van Meegeren overleed er.


Volgens de orthodoxe leer waren krankzinnigen gestraft door God vanwege hun zonden en had satan bezit van hen genomen. Psychiaters moesten de duivelse demonen uitdrijven, maar de Valeriuskliniek was van meet af aan behoorlijk recht in de (medische) leer, zegt Aartjan Beekman, hoogleraar psychiatrie bij VUmc en bestuurslid van GGZ inGeest, waarvan de kliniek een onderdeel is. Van uitdrijvingen is nooit sprake geweest.


Experimenten

De aanpak in 'Valerius' was gericht op innovatie. Geneesheren experimenteerden met hypnose en kalmerende of opwekkende medicijnen, waaronder barbituraten en verdunde strychnine. Er waren experimenten met shocktherapieën en lobotomie - een operatieve ingreep in de voorhersenen, toegepast bij patiënten met dwangneuroses en ernstige psychosen. Mannen besmet met syfilis kregen een malariakuur. Dan kwam er een arts van buiten met een pot malariamuggen die op de patiënt werden losgelaten.


Valerius liep vaak voorop, zegt Beekman. 'Met slaapkuren, onderzoek naar dementie, opnames vervangen door dagbehandeling, het betrekken van families bij behandelingen en het gebruik van de scanner. Wij hadden de eerste geheugenpoli van Nederland.'


In de jaren zeventig - de jaren van de democratisering en de antipsychiatrie - liep de Valeriuskliniek niet vooraan. Patiënten waren niet ziek, volgens de aanhangers van de antipsychiatrie. De psychiatrie hielp maatschappelijke structuren bij het onderdrukken van mensen door ze psychisch ziek te verklaren.


De tegenstand was nergens zo groot als in de Valeriuskliniek. Beekman: 'We hadden een biologische oriëntatie. De antipsychiatrie was daar faliekant tegen.' Onderzoek naar biologische oorzaken stond gelijk aan onderdrukking van patiënten en het in stand houden van een verwerpelijke maatschappelijke orde.


Ook in de Valeriuskliniek trokken verpleegkundigen hun uniform uit. Dokters liepen nog even door in hun witte jas. Een enkele psychiater was gekleed in het rood van de spirituele beweging Bhagwan.


De bordjes met afdelingsnamen op de verwarmingsbuizen verdwenen, daar stond bijvoorbeeld nog 'Asocialen' op. Eens per week was er een vergadering met de hele bevolking van de kliniek - daar zijn ze snel mee gestopt.


Frank van Praag kwam 26 jaar geleden binnen als portier en klom op tot managementassistent van de directie. Hij zag de aangename gevolgen van de revolutionaire verbeteringen van medicijnen. Eind jaren tachtig kwamen patiënten nog als een zombie de trap af als gevolg van de bijwerkingen.


'Vroeger zag je de gestoordheid meer. Patiënten die dachten dat ze voor de geheime dienst werkten of alleen linksaf konden slaan. Die moesten bijna een rondje draaien voor ze de trap konden nemen.'


Agressie

Van Praag zag ook de agressie de kliniek binnensluipen. 'Patiënten met psychosen door drank- en drugsgebruik zijn luidruchtiger en agressiever. Alle medewerkers hebben tegenwoordig een alarmknop en die wordt geregeld ingedrukt.'


De Valeriuskliniek stond op een mooie plek, zegt Van Praag. 'Midden in een woonwijk; de patiënten wandelden direct het normale leven in, een paar passen en ze waren in het Vondelpark.'


Beekman: 'Oud-Zuid is esthetisch, mooi en rustig. Een vriendelijke, normaliserende omgeving.'


Dat vond de buurt ook, en die wilde dat zo houden. Tot in de jaren negentig was het mogelijk huurverhogingen te weigeren met het argument dat de bewoners werden lastiggevallen door een patiënt.


Het gebouw aan het Valeriusplein is uitgewoond. Het beton brokkelt af, de zonneschermen zijn verweerd, de dakterrassen overwoekerd met onkruid. De 'r' van 'Valeriuskliniek' is eraf gevallen. Medewerkers namen liever de trap - je wist maar nooit of de lift zou blijven steken.


'We vertrekken met weemoed', zegt Beekman, 'maar het gebouw is niet meer geschikt. We behouden de naam, want we hebben een goede naam. Als je een psychisch probleem hebt, is De Nieuwe Valerius een plek waar je heen wilt. Patiënten komen van ver buiten Amsterdam.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden