Val dood

Kees LabanBeeld .

Kees Laban maakt zich ernstig zorgen over een asielzoekster die meermalen is verkracht in Armenië, waarschijnlijk uit vergelding, omdat haar man zich daar inzette voor mensenrechten. Het gaat slecht met haar nu de IND heeft besloten dat ze met man en kinderen terug naar Armenië moet, omdat daar ook behandeling voor haar trauma mogelijk is.

Voor wie nu nog 'Nou, dat zal dan wel' denkt: Kees Laban is een toonaangevend psychiater voor geesteszieke asielzoekers. Hij is op ze gepromoveerd. Hij is hoofd behandelbeleid bij het centrum voor transculturele psychiatrie De Evenaar in Beilen. Ze hebben net een dependance in Leeuwarden geopend, zo druk is het. Simulanten vallen bij hem onverbiddelijk door de mand: Kees Laban heeft zijn handen vol aan mensen met echte problemen - zo'n driehonderd nu, alleen al bij De Evenaar. Nederland telt vier van dit soort instellingen.

De Armeense vrouw wil leven. Ze wil een goede moeder voor haar kinderen zijn, zei Kees Laban. Maar ondanks zichzelf deed ze forse zelfmoordpogingen sinds ze weet dat ze wordt uitgezet. Ze probeerde zichzelf op te hangen. Ze werd opgenomen in een psychiatrische kliniek, krijgt medicijnen, maar tegen haar wanhoop helpt dat niet. En de gesprekken die de Dienst Terugkeer en Vertrek 'ter voorbereiding' voert, werken als olie op het vuur.

Het snelkookpaneffect

Ik sprak Laban bij hem thuis in Ruinen, Drenthe, nadat deze krant vrijdag de cijfers had gepubliceerd van 2.741 geregistreerde incidenten in Nederlandse asielzoekerscentra. Daar zaten alarmerende getallen bij: 4 pogingen tot zelfverbranding, 47 mishandelingen, 80 zelfmoordpogingen en minstens 3 daadwerkelijke zelfmoorden. De aantallen verbaasden hem niet. Laban zegt dit al jaren.

Staatssecretaris Teeven en het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) haastten zich te verwijzen naar het snelkookpaneffect van een groeiende instroom. Maar Kees Laban wees er kalmpjes op dat deze COA-cijfers over de eerste helft van 2014 gaan, toen van toename nog helemaal geen sprake was: 'Dat was juist een rustige tijd.'

Het gemiddeld aantal zelfmoorden lijkt desondanks te stijgen. Tussen 2002 en 2011 ging het volgens toenmalig minister Leers om zo'n 40 asielzoekers; gemiddeld 4,4 per jaar. In 2014: 3 in een half jaar. Leers telde bovendien 40 zelfmoordpogingen per jaar. In 2014: 80 in een half jaar.

Ik vroeg Laban hoe hij dit verklaarde. Volgens zijn proefschrift was de ellenlange oude asielprocedure desastreus voor psychisch welzijn, maar die is juist verkort. Zou het dus niet beter moeten gaan? 'Lange procedures ontnamen mensen de controle', zei Laban. 'Nu zie je dat bij de mensen die zijn afgewezen, maar nog lang zonder afleiding op hun uitzetting wachten.'

Simulanten vallen onverbiddelijk door de mand.Beeld .

De Armeense en haar gezin horen op humanitaire gronden een verblijfsvergunning te krijgen, vindt Laban. Zij is maar één van meer zaken die op dit moment allesbehalve worden beoordeeld met een 'menselijke maat', zei hij: een cruciale term sinds de Russische asielzoeker Alexander Dolmatov in 2013 zelfmoord pleegde.

Bijna leidde dat tot het aftreden van Teeven. Hij voorkwam het met de belofte dat in de asielprocedure voortaan de 'menselijke maat' zou gelden: minder rigide, meer oog voor bijzondere persoonlijke omstandigheden. Laban en zijn collega's waarschuwden in mei de Tweede Kamer al eens dat daar niets van terecht kwam.

Kees Laban ziet vooral op de gezinslocaties voor uitgeprocedeerde asielzoekers 'heel veel leed' achter de COA-cijfers. Die zijn geopend toen de Hoge Raad in 2011 bepaalde dat kinderen niet langer op straat mochten worden gezet. Ook de Armeense zit daar. In november constateerde een werkgroep van Unicef, Vluchtelingenwerk en Defence for Children al hoe slecht deze gezinslocaties voor kinderen zijn. Ze hebben er te weinig bewegingsvrijheid, ouders zijn nauwelijks nog in staat goed voor hen te zorgen en er is een onaanvaardbaar groot risico op kindermishandeling.

'In gezinslocaties weet iedereen dat de vreemdelingenpolitie altijd om vier uur 's nachts komt om je uit te zetten', zei Laban. Hij behandelt er mensen die hun slaappillen weigeren omdat ze altijd alert willen blijven. Hij kent een gezin dat een nacht buiten doorbracht, uit angst dat de politie zou komen. 'Suïcidepogingen komen zo vaak voor, het is bijna gewoon geworden.'

Van de zaak-Dolmatov lijkt weinig geleerd.Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden