Vakantiescharreltje of kinderseks?

Het beeld van kindersekstoerisme is hardnekkig: oude mannen die zich tijdens hun vakantie vergrijpen aan kleine kinderen. Zo eenvoudig is het niet. Sommigen daders weten niet beter of ze hebben een lokaal vakantievriendinnetje.

Glézia schaamt zich nog altijd over haar vorige leven. Ze wendt het hoofd af en slaat de handen voor haar ogen. 23 is ze nu, en het verleden is nog vers. De jonge vrouw uit de Braziliaanse badplaats Natal werd gered uit de prostitutie door een lokale hulporganisatie die haar een beroepsopleiding aanbood als kokkin. In de keuken van de opleiding vertelt ze haar verhaal - het verhaal van tienduizenden Braziliaanse meisjes.

'Ik woonde in het binnenland. Mijn ouders hadden geen geld en ik kon niet naar een middelbare school. Thuis werd ik vaak geslagen. Op mijn 15de ben ik weggelopen. Ik zocht mijn toevlucht bij mijn zus in Natal, maar na een tijdje begon ze mij te behandelen als slavin. Toen ben ik de straat op gegaan, ik had geen keuze. Glézia schiet vol. 'Ik ben met buitenlanders meegegaan', zegt ze in tranen. Twee klanten op een avond had ze gemiddeld, net voldoende om in leven te blijven en met een lotgenote een kamer te huren. Ze klinkt haast dankbaar als de Europese toeristen ter sprake komen. 'Braziliaanse mannen behandelen je als oud vuil, en ze betalen minder.'

Jarenlang dwaalde Glézia langs de bars en nachtclubs van de badplaats, waar ze moest concurreren met honderden, duizenden andere meisjes. Soms had ze een vriendje voor twee weken. Zo'n man behandelde Glézia als een vakantiescharrel, gaf haar geld of cadeautjes en vergat haar zodra hij op het vliegtuig stapte.

Het is niet ondenkbaar dat Glézia's klanten en 'vakantievriendjes' geen idee hadden van haar minderjarigheid. In haar kokskleren en zonder make-up zou ze nog altijd kunnen doorgaan voor een meisje van een jaar of 16. Indertijd camoufleerde ze haar jonge leeftijd met een laag make-up, net als de jonge meisjes die tegen zonsondergang op de boulevard van Natal verschijnen en daarna opduiken in de bars en discotheken. Zwaar opgemaakt en minimaal gekleed zoeken ze schijnbaar zelfverzekerd oogcontact met mannen, voornamelijk Europese toeristen, maar ook Braziliaanse. Toeristen vragen niet naar leeftijdspapieren.

Het is een andere vorm van kindersekstoerisme dan de clichés willen, maar evengoed strafbaar. Het hardnekkige beeld wil dat oude mannen uit het Westen naar verre landen reizen om zich te vergrijpen aan jonge kinderen. Die mannen bestaan, maar ze vormen slechts 5 tot 10 procent van de kindersekscriminelen. En lang niet alle slachtoffers zijn piepjong - de meesten zijn ouder dan 14 jaar. Glézia beseft dat ze een paar jaar geleden kinderprostituee was. 'Een afschuwelijk leven, maar ik had geen keuze. Ik heb nu een vriendje, mijn grootste angst is dat hij ontdekt wat ik vroeger heb gedaan.'

Hoeveel prostituees van onder de 18 jaar Brazilië telt, is moeilijk te zeggen. Schattingen lopen uiteen van 100 duizend tot twee miljoen. 'Het probleem in Brazilië is dat het verschijnsel zich vooral afspeelt in bars en op straat', zegt Theo Noten van ECPAT, (End Child Prostitution, Child Pornography and Trafficking of Children for sexual purposes). 'Daardoor is het veel ongrijpbaarder dan wanneer het gebeurt in clubs en bordelen, zoals in Azië vaak het geval is.' Het ligt voor de hand, zegt hij, dat veel mannen niet beseffen dat ze strafbaar zijn wegens seksueel kindermisbruik. 'Een meisje van 16 of 17 dat zelfbewust overkomt, is toch wat anders dan een kind van 12.' Mannen die zich niet of nauwelijks bewust zijn van het feit dat ze met een minderjarige meegaan, vormen 70 procent van de daders, volgens schattingen van ECPAT. Een groep van zo'n 20 procent is wel bewust uit op seks met minderjarigen en jong-volwassenen, maar zoekt vooral in de leeftijd van 15 tot 20 jaar.

Dankzij ECPAT kreeg het probleem wereldwijde aandacht. De organisatie werd in 1991 opgericht in Thailand.

ECPAT heeft inmiddels 29 'bronlanden' - landen waar kindersekstoerisme op grote schaal voorkomt - in vijf continenten op de kaart gezet en voert ook campagnes in herkomstlanden van daders, waaronder Nederland.

Lelijke oude mannen zijn er niet om tien uur 's avonds in de Salsabar, een grote openluchtbar in Natal, kleine kinderen ook niet. Mannen van alle leeftijden komen alleen of in kleine groepjes binnen, stevig gebruind, goed gekleed, een hand in de zak. Hun blikken verraden dat ze het 'aanbod' aan meisjes inventariseren. Die zijn er in alle soorten, zorgvuldig opgemaakt en sexy gekleed. Sommigen lijken de middelbare schoolleeftijd niet ontgroeid, maar leeftijdcontrole is er niet, ook niet als verse 'stelletjes' rond middernacht op zoek gaan naar een taxi. De Salsabar is een populair jachtterrein.

'Toeristen hebben een grote aantrekkingskracht op meisjes uit het Braziliaanse binnenland', zegt Diana Maria da Paz. De voorzitter van de bond voor sekswerkers in Natal zit meer dan 20 jaar in het leven. 'Voor veel meisjes is prostitutie de enige manier om uit de armoede te komen. Omdat hun moeders geen keuze hebben, verbieden ze niet dat hun dochters 'de straat opgaan' al zijn die nog lang geen 18'.

Da Paz zag de prostitutie van minderjarigen de afgelopen vijftien jaar evenredig toenemen met de groei van Natal als badplaats. Steeds meer Europese chartermaatschappijen, waaronder Nederlandse, veel Britse en binnenkort ook Russische, vliegen op Natal. De stad is groot geworden door triple-S-toeristen: sun, sea and for some of them sex. Vergelijkbare situaties zijn ontstaan in andere badplaatsen.

'Je ziet ook steeds meer jongens in het leven', zegt Da Paz in haar kantoortje dat is behangen met foto's van geslachtsziekten die weinig aan de verbeelding overlaten. 'Ik ben al die jaren niemand tegengekomen die het doet uit vrije wil.' Ze wil gezegd hebben dat het niet alleen westerse vakantiegangers betreft, ook veel Brazilianen vieren 'vakantie met een meisje aan de kust'. Als er al positieve kanten zitten aan kindersekstoerisme, is het dat 'het lokale misbruik aandacht krijgt door de buitenlandse sekstoeristen', meent Da Paz, 'buitenlanders vallen eerder op.'

Volgens ECPAT liften westerse toeristen inderdaad vaak mee op een 'lokale industrie'. Kindersekstoerisme is een armoedeprobleem, wat niet wil zeggen dat het in alle arme landen voorkomt. Theo Noten: 'Je ziet het zelden in landen waar al geen lokaal misbruik bestaat. Het steekt vaak de kop op in relatief arme landen met een toeristische groeimarkt en weinig overheidsregulering. Als er al effectieve maatregelen worden genomen, verplaatst het zich naar andere landen, bijvoorbeeld van Cambodja naar Vietnam.'

Ook culturele factoren spelen mee. 'In sommige landen zijn de rollen van meisjes en jongens niet gelijkwaardig. Ouders hebben liever een zoon dan een dochter, zodat de dochter minder wordt beschermd.' Erkenning van het recht op ontwikkeling van een kind is niet overal hetzelfde. Noten: 'Het feit dat minderjarigen niet alleen lichamelijk maar ook geestelijk schade kunnen oplopen door seksuele uitbuiting is niet overal geaccepteerd.'

In een land als Brazilië, of in veel Afrikaanse landen, worden kinderen soms op jongere leeftijd als volwassene behandeld dan in het Westen. Een Europese hotelmanager werkzaam in Afrika wil zijn naam liever niet genoemd 'om ons hotel niet in verband te brengen met kindersekstoerisme': 'Het is in veel Afrikaanse landen niet ongebruikelijk dat meisjes op heel jonge leeftijd worden uitgehuwelijkt aan een oudere man. Een westerse man wordt vaak beschouwd als een wandelende portemonnee. Tel die twee dingen bij elkaar op en je kunt je voorstellen dat de omgeving niet vreemd opkijkt als een minderjarige met een westerse man wordt gezien.'

Veel landen wijzen vakantiegangers bij aankomst op het feit dat kindersekstoerisme strafbaar is. In Cambodja kan niemand de waarschuwende billboards over het hoofd zien bij internationale luchthavens. Op het vliegveld van Natal hangen posters van een huilend clowntje met de waarschuwing dat kinderseks strafbaar is. Maar de tekst is in het Portugees, onleesbaar voor de meeste charterpassagiers.

Enkele grote hotelketens in toeristenplaatsen verbieden mannen bezoek te ontvangen op de kamer en traint hotelpersoneel op het herkennen van kinderprostitutie. Maar, zo constateren hulpverleners, de daders wijken dan vaak uit naar meer dubieuze plaatsen.

Een van de grootste knelpunten is de opsporing en vervolging. In Aziatische landen staat opsporing nog altijd niet hoog op de prioriteitenlijst van de (lokale) overheden, bang als men is voor zijn reputatie als toeristenland.

'Zolang overheden niet alert zijn, zal het verschijnsel groeien', zegt Giorgio Berardi van ECPAT in Bangkok. 'In Phnom Penh, Cambodja, wordt het probleem op allerlei manieren onder de aandacht gebracht. Tegelijkertijd zie je het enorm toenemen in de toeristische boomtown Sihanoukville. Daar hoef je niet eens naar een bar om minderjarigen te vinden voor seks. Je kunt ze oppikken van straat.'

Niet alle landen zijn even bereidwillig zich voor 100 procent in te zetten voor opsporing en vervolging, is zijn ervaring. De Thaise overheid bijvoorbeeld, stelt zich nog altijd wat terughoudend op uit angst voor imagoschade, 'terwijl iedereen weet waar je jonge meisjes kunt vinden'.

Opsporing is ook in Brazilië een probleem, al heeft seksuele uitbuiting van minderjarigen op papier wel aandacht van de overheid. Adriana Shirley Caldas, politiecommissaris voor kinderbescherming in Natal: 'De meerderheid van de prostituees bestaat uit jongvolwassenen, tieners onder de 18 komen in hun kielzog mee. De meerderjarige legt bijvoorbeeld de contacten voor de minderjarige. De toeristenpolitie is getraind in het herkennen en aanpakken van kinderprostitutie, maar minderjarigen zien de politie vaak als een bedreiging en maken zich uit de voeten.'

Aangifte wordt zelden gedaan en zelfs dan is het moeilijk daders op te sporen. 'Vaak zijn ze al gevlogen.' Caldas vertelt over een recent geval waarin twee meisjes van 14 en 16 bij een paar Portugese toeristen verbleven. De meisjes zaten al in de kinderprostitutie en hadden een zusje van 13 meegenomen. De moeder schakelde de politie in, 'maar de daders waren gevlogen'. Caldas trekt een la open en legt twee aanstekers, een crackpijpje en een mobiele telefoon op tafel. 'Dit was alles wat ze achterlieten. Zelfs via die telefoon konden ze niet meer worden opgespoord.'

Caldas' woorden ten spijt is 's avonds op de boulevard geen politieman te bekennen. Langzaam komt het nachtleven op gang. De kleine, frêle Braziliaanse Mariana zit bij een vriendin die drankjes verkoopt aan voorbijgangers. 'Ik kom vaak 's avonds, om wat kennissen te begroeten. Gewoon een beetje kletsen.' Werk heeft ze niet, ze is van school gestuurd. In tegenstelling tot haar armoedig geklede vriendin, heeft Mariana haar haren opgestoken, haar sigaret kleeft van de lipstick. Voor de terrassen is nu een parade op gang gekomen van jagers en prooien. Niet veel later stapt Mariana in een taxi met een blonde buitenlander van rond de dertig. Zelf is ze 18. Zegt ze.

Tips van ECPAT voor toeristen:

Begin dit jaar tekenden de Koninklijke Marechaussee, de douane en de reisbranche een convenant om gezamenlijk het probleem van kindersekstoerisme aan te pakken. De bedoeling is om 'gewone' toeristen hier zo veel bij te betrekken. Het toen ingestelde Meldpunt Kindersekstoerisme (www.meldkindersekstoerisme.nl) is een samenwerking tussen het Meldpunt Kinderporno en ECPAT en heeft sinds januari van dit jaar 27 meldingen gehad waarvan 17 zijn doorgestuurd naar de KLPD.

Tips van ECPAT voor toeristen:

- Kies een reisorganisatie die een actief beleid heeft tegen kindersekstoerisme. Dit kan een organisatie zijn die de Code of Conduct heeft ondertekend , een gedragscode voor de reis- en toerismesector, ter bescherming van kinderen tegen seksuele uitbuiting in toerisme, ook wel Child Protection Code genoemd. De code biedt de reisindustrie (naast touroperators ook luchtvaartmaatschappijen, hotels, reisagenten, etc.) handvaten om op een concrete en zichtbare manier een bijdrage te leveren om seksuele uitbuiting van minderjarigen tegen te gaan.

- Vermijd plaatsen waar kinderen en jongeren seksueel worden uitgebuit. Loop ook niet uit nieuwsgierigheid door straten waar het (vermoedelijk) voorkomt.

- Maak zo snel mogelijk melding van verdacht gedrag (zie hieronder waar dat mogelijk is). Dat kan zijn: een toerist die een lokale minderjarige meeneemt naar de hotelkamer, een hotel dat toeristen toestaat lokale minderjarigen mee naar de kamer te nemen, toeristen die op zoek zijn naar seksuele diensten van kinderen of jongeren, gidsen of anderen die kinderen of jongeren aanbieden voor seksuele diensten.

Melding kan worden gedaan bij:

meldkindersekstoerisme.nl

Meld Misdaad Anoniem (0800-7000).

De reisorganisatie of vertegenwoordiger daarvan.

Een lokale hulpinstantie, bijvoorbeeld een afdeling van ECPAT in het land.



De reisbranche tegen kindersekstoerisme

De snelle groei van het toerisme in noordoost-Brazilië brengt een grote vraag mee naar geschoold personeel. Dat is niet altijd voorhanden. Receptionistes, kamermeisjes, administratieve krachten, serveersters en koks worden vaak vanuit andere delen van Brazilië aangevoerd om vacatures te vullen.

Op initiatief van onder meer reisorganisatie TUI (bekend van Arke, HI en Kras) en ontwikkelingsorganisatie Plan Nederland begint binnenkort een leer-werkproject waarin kansarme meisjes uit het Braziliaanse noordoosten worden klaargestoomd voor een baan in het toerisme, zodat ze niet zijn aangewezen op de prostitutie. 'Plan heeft de expertise, wij maken het financieel mogelijk, met onder meer de Nationale Postcodeloterij', aldus Elise Allart, manager duurzaam toerisme bij TUI. Ook Travel Councellors, Fly Brazil en de ANVR zijn betrokken. 'Met het project willen we ook bereiken dat reizigers zich bewust worden van het probleem.'

TUI was in 2002 de eerste reisorganisatie in Nederland met een beleid tegen seksuele uitbuiting van kinderen. Vanuit de reisbranche is er het afgelopen decennium meer aandacht voor gekomen. 'Ik was verbaasd hoe weinig bedrijven hier actief waren in de bestrijding ervan', zegt Fred van Eijk, directeur van reisorganisatie Travel Councellors. De van oorsprong Britse organisatie opende vijf jaar geleden een vestiging in Nederland. 'In Engeland was er in de branche veel eerder aandacht voor.'

In de jaren negentig, toen het probleem voor het eerst mondiaal aan de orde werd gesteld door ECPAT, stond de reisbranche huiverig tegenover actie. De kans bestond immers dat het eigen bedrijf in verband zou worden gebracht met kindersekstoerisme, juist door het probleem op de agenda te zetten.

Inmiddels voeren meerdere reisorganisaties een actief beleid: personeel wordt getraind om aanwijzingen van kindersekstoerisme te herkennen en vervolgens verantwoorde maatregelen te nemen. Travel Councellors en anderen vragen van samenwerkende partners of ze de Code of Conduct van ECPAT ondertekenen, een internationale gedragscode ter bescherming van kinderen tegen seksuele uitbuiting.

De ANVR (Algemene Nederlandse Vereniging van Reisondernemingen) heeft een soortgelijke verklaring die voor leden verplicht is. Die legt zichzelf op te voorzien in scholing van het personeel en informatie aan reizigers. Vakantiegangers worden in reisbrochures, op de webpagina's en soms tijdens hun chartervlucht (TUI/Arke Fly) gewezen op het verschijnsel.

Reisorganisaties wordt gevraagd contracten met hotels, reisagenten, gidsen en dergelijke in bronlanden op te zeggen als kindermisbruik wordt geconstateerd.

'We gaan niet met spandoeken de barricades op', zegt Van Eijk, 'maar we vermijden welbewust de plaatsen waar het verschijnsel zich voordoet. Soms worden we door een lokale reisagent uitgenodigd om door zo'n verschrikkelijke straat te lopen, bijvoorbeeld in Bangkok, zodat we het probleem zelf kunnen zien - zeg maar op de manier waarop groepen toeristen de Amsterdamse Wallen bekijken. Dat weigeren we.'

OAD Reizen heeft het probleem in 2003 geagendeerd. Vakantiegangers naar 'beruchte' landen worden 'zo laagdrempelig mogelijk' gewezen op het bestaan van kindersekstoerisme, volgens coördinator duurzaamheid Bianca Bruil. 'We wijzen reizigers erop in het rijtje praktische aandachtspunten voor de reis waarin ook paspoort en vaccinaties staan.' Productmanagers die hotelbedden in bronlanden inkopen krijgen bijvoorbeeld training hoe ze het probleem onder de aandacht van de betrokken hotels kunnen brengen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden