Vakantie in Afghanistan: beschoten door de Taliban

De gevaarlijke reis van Dick en Ria

Dick en Ria van Santen waren overal op vakantie geweest, alleen nog niet in Afghanistan. Met een Britse reisleider tourden ze door het land. Tot hun minibus werd beschoten door de Taliban.

De groep onderweg in de bus, vlak voor de aanslag. Vooraan rechts bij het raam Ria van Santen.

Op 5 augustus 2016 slaan de persbureaus alarm. CNN, de BBC, The Washington Post en The Guardian berichten eveneens over een aanslag in het noordwesten van Afghanistan, op de weg tussen Kabul en Herat. Een busje met tien toeristen is vanaf een berghelling beschoten en in brand gevlogen. De Taliban eisen de aanslag op en zeggen dat er geen overlevenden zijn. Foto's tonen het karkas van wat eens een minibus was.

De Taliban spreken niet helemaal de waarheid: alle inzittenden overleven de aanslag, al raken er zes lichtgewond. Ook de nationaliteiten van de toeristen kloppen niet. Er zaten weliswaar Amerikanen, Britten en een Duitser in het busje. Maar CNN en The Guardian zwijgen over Dick (73) en Ria van Santen (70) uit het Gooi. Een half jaar later doen ze op hun eigen bankstel uit de doeken hoe hun 21-daagse vakantie al na 9 dagen eindigde met een doffe dreun.

Dick rommelt wat in een kast en komt aanlopen met de enige tastbare herinnering aan hun reis naar 'het kruispunt van de antieke wereld'. 'Het fotoboek is een fotoboekje geworden', zegt hij met een knipoog.

Negatief reisadvies

Wie gaat er nu naar Afghanistan op vakantie, een land waar al jaren een negatief reisadvies geldt? Hoe vaak hebben ze die vraag nu al niet gehoord? Van hun vijf kinderen, die hebben gesmeekt of ze voortaan alleen nog maar naar Texel op reis willen gaan. Van de Nederlandse ambassadeur, die hen opving op de Amerikaanse luchtmachtbasis in Kabul en nauwelijks kon geloven dat twee landgenoten de aanslag hadden overleefd. De militairen en agenten die de minibusjes met de westerse toeristen moesten beschermen, zullen er ook wel het hunne van hebben gedacht.

Dick en Ria reizen al tientallen jaren. Twee tot drie keer per jaar stappen ze op het vliegtuig, op zoek naar paden die nog niet zijn platgetreden door het massatoerisme. Ze zijn al geweest in Gambia, Sri Lanka, Laos, Vietnam, India, China, Turkmenistan, Tadzjikistan, Oezbekistan, Kirgizië, Pakistan, Jemen, Papoea-Nieuw-Guinea en Indonesië. Ook in Birma, Ethiopië, Namibië, Kenia, Tanzania, Ecuador, Niger en nog een paar landen liggen hun voetstappen.

Maar als ze andere reizigers horen vertellen hoe mooi Afghanistan is, weten ze het zeker. Daar moeten ze beslist een keer heen.

De bus na de aanval door de Taliban.

Reisleider Hann

Hun Afghanistan-droom lijkt uit te komen dankzij CultureRoad uit Utrecht. Het bedrijf van twee jonge ondernemers verzorgt ook reizen naar Noord-Korea, Tsjernobyl en Turkmenistan en houdt net als Dick en Ria van avontuur. Maar het stel is net te laat met boeken: de reis zit al vol.

Tot hun opluchting vinden ze een uitweg bij Hinterland Travel. Een kleine reisorganisatie uit Brighouse, tussen Manchester en Leeds, die ook pakketreizen naar Irak en Pakistan aanbiedt. Aan het hoofd van het bedrijfje staat Geoff Hann, een Engelsman van 79 die volgens de website 'veertig jaar internationale reiservaring' met zich meebrengt.

Dick en Ria juichen van binnen, ook omdat Hann's rondje Afghanistan er nog aantrekkelijker uitziet dan dat van CultureRoad. Ze boeken snel, voor bijna 4.000 euro per persoon.

Geitenkoppenmarkt

Het reisadvies van Buitenlandse Zaken is strenger dan dat van de collega's in Groot-Brittannië. Waar Nederlanders wordt aangeraden heel Afghanistan te mijden, heeft het Britse ministerie bepaalde delen van het land oranje gemarkeerd. In het gebied tussen Chagcharan en Herat geldt bijvoorbeeld dit advies: alleen gaan als het echt niet anders kan.

Hinterland Travel verzekert hen dat ze zich geen zorgen hoeven te maken. Dick: 'De eigenaar zei steeds: ik kom al veertien jaar in Afghanistan, je kunt er gewoon doorheen reizen.' Ria informeert specifiek of ze in Kabul wel over straat kunnen lopen, omdat ze niet drie dagen in hun hotel opgesloten willen zitten. Dat kan prima, antwoordt Hann. 'We gaan altijd de straat op, zei hij.'

Ze wisten dat het reisadvies voor Afghanistan al jaren donkerrood gekleurd is. Westerlingen lopen er volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken het risico dat ze te maken krijgen met geweld, aanslagen en ontvoeringen. Dick: 'Maar ik heb het meer beschouwd als een advies.'

Foto de Volkskrant

Een reisadvies is niet bindend. Niemand is verplicht het op te volgen. Ministeries staan machteloos als landgenoten toch naar risicogebieden willen gaan. De verantwoordelijkheid ligt uiteindelijk bij de reiziger zelf, zegt het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Of het stom was om te gaan? Natúúrlijk was het stom, zegt Ria. Dick: 'Maar we hebben nu wel gemerkt dat zo'n advies geen overbodige luxe is.'

Beveiligers

In Kabul vergapen ze zich aan de geitenkoppen die er op de markt te koop zijn, wisselen ze geld op straat, bekijken ze een prachtige moskee en bezoeken het nationaal museum en een oud fort. Misschien is het niet zo handig, samen slenteren door een stad waar volop geweld plaatsvindt. Maar reisleider Hann doet het zelf ook, dus waarom zij niet?

Ze vallen op tussen de Afghanen, ook al heeft Ria een sjaal om haar hoofd geknoopt en Dick een Afghaans kostuum aangeschaft. Dat had de reisleider alle mannen uit de groep aangeraden. Niet dat het veel hielp, weet Dick nog. 'Zolang je hoofd boven dat pak uitsteekt, zie je toch vooral een westerling in een Afghaans pak.'

Hoe dieper ze vanuit Kabul de provincie intrekken, hoe meer beveiliging de groep toeristen krijgt. Eerst rijdt er alleen een man met een kalasjnikov op een motor voor hen uit. Al gauw worden dat twee donkergroene politiewagens. En op de negende dag van hun reis, de dag van de aanslag, begeleiden twee zwaarbewapende pantservoertuigen het konvooi door het stoffige Afghaanse landschap.

Theehuis

Ze reizen in twee minibusjes, de groep van tien avonturiers en hun 79-jarige reisleider. Zes Engelsen, twee Amerikanen, een Duitser en Dick en Ria uit het Gooi. Stuk voor stuk mensen die volgens Dick 'niet voor de eerste keer op vakantie gingen en ook niet zo van de Costa Brava houden'.

Ze wandelen door Bamyan, beroemd in heel de wereld om de boeddhabeelden die er tot 2001 te zien waren. Toen blies de Taliban het 53 meter hoge beeld en zijn 35 meter grote broertje van hun voetstuk. Ze maken foto's van de minaret van Jam, stoppen bij de Hari Rud-rivier en brengen vooral uren door in de twee witte minibusjes die verder volgestopt zitten met bagage.

Comfortabel is het allemaal niet, maar ze hebben zich erop ingesteld. Het is zoals het op de website van Hinterland stond aangekondigd: 'Een zware maar prachtige route.' Vaak slapen ze met z'n allen in hetzelfde theehuis, waarbij een agent of militair voor elke deur de wacht houdt.

In Chesht-e Sharif houdt een van de twee busjes er opeens mee op. Wat Ria gek vindt: de chauffeur van de bus die nog wel verder kan, staat zijn voertuig aan zijn gedupeerde collega af. Een nobel gebaar, maar ze heeft er een slecht gevoel bij: achteraf denkt ze dat de chauffeur hen in een hinderlaag heeft willen lokken. Misschien seinde hij de Taliban in dat er elf westerlingen in aantocht zijn, opgepropt in een wit minibusje, met een pantservoertuig ervoor en een erachter. Reisleider Hann is in de voorste pantserwagen gestapt.

Al na een half uur rijden vanaf Chesht-e Sharif stopt het konvooi. Soldaten stappen uit om te kijken of er bommen in de berm liggen. 'Het lijkt wel een film', merkt Ria op vanaf haar plek bij het raam, recht achter de chauffeur. Dick zit in het midden, op de achterste van vier stoelrijen.

Bermbommen vinden de soldaten niet. Toch schudt na een tijdje de aarde en suizen hun oren.

Granaatscherven

Vanaf de heuvels heeft een Taliban-strijder met een antitankwapen op zijn schouder het busje onder vuur genomen. Of hij bewust op het rechtervoorwiel heeft gemikt om de inzittenden te verwonden en ze nog te kunnen beroven of ontvoeren, is niet duidelijk. Wat Ria wel weet: 'Als de granaat de bus wat hoger had geraakt, waren we allemaal dood geweest.' Dick: 'Het was een gigantische klap.'

De elf inzittenden, tien toeristen en een Afghaanse chauffeur, proberen zichzelf snel in veiligheid te brengen. Ria's broek kleurt rood door het bloed: dertig granaatscherven worden er later uit haar been gepulkt. Ze is in shock, maar nog helder genoeg om de deur open te schuiven.

Met twee oudere Engelse dames duiken Dick en Ria een greppel in. De anderen klimmen over een muurtje en wachten op wat komen gaat. Het vuurgevecht tussen de militairen en de Talibanstrijders in de heuvels duurt minstens een half uur, misschien wel langer.

Een gesprongen band of een ontplofte benzinetank overstemt af en toe het geratel van de geweren. Vanuit de greppel ziet Ria hoe de weg volloopt met kogelhulzen. 'Het was oorlog.' Ze vraagt zich af: wanneer komt de kogel die bij haar binnendringt? Dick maakt zich minder druk. Hij richt zich af en toe op uit zijn schuilplaats om te zien of ze hun reis alweer kunnen vervolgen.

Als de Taliban zijn verslagen, komen de militairen hen halen. Tien westerlingen, sommigen in shock, overbruggen de afstand naar het voorste pantservoertuig. Ria met haar bebloede broek, een vrouw met een gat in haar arm en een Amerikaan met splinters in zijn rug en granaatscherven in zijn wang.

Van het busje is niets meer over. Alle bagage is verkoold, net als de souvenirs, het cashgeld en de paspoorten van Dick en Ria. In een dorpsziekenhuis lichten de toeristen hun ambassades in met de telefoons die het nog wel doen of die niet in het busje achter zijn gebleven. Al snel cirkelen er drie Italiaanse helikopters boven hun hoofden. De een blijft in de lucht hangen, de andere zakken af om de toeristen via de achterklep op te pikken. Militairen met boordkanonnen houden de omgeving in de gaten, tot ze landen op het vliegveld van Herat.

Alarmbellen

Na een medische controle in Herat brengt een Hercules-transportvliegtuig de groep naar de Amerikaanse legerbasis in Kabul. Drie man van de Nederlandse ambassade staan Dick en Ria al op te wachten. Hartelijk is de ontvangst niet. Hoe hebben ze zoiets stoms kunnen doen?, vragen ze. Weten ze dan niet van het negatieve reisadvies? Dick: 'Ze zeiden dat we van geluk mochten spreken dat we het overleefd hadden.'

De gedroomde rondreis door Afghanistan eindigt voor Dick en Ria op de Nederlandse ambassade in Kabul. Waar ze een week eerder nog met z'n tweeën door de straten slenterden, scheuren ze in een gepantserd konvooi en met scherfvesten om door de hoofdstad om foto's voor hun nieuwe paspoort te maken. Vier dagen later landen ze, na een overstap in Istanbul, alsnog op Schiphol.

Ze schamen zich, Ria nog het meest. Waarom wilden ze de reis zo graag maken, terwijl de alarmbellen rinkelden? 'Als die Talibanfiguur wat beter had gemikt, hadden we hier niet meer gezeten', zegt Dick.

Ze willen anderen er nu op te wijzen om wel te luisteren naar organisaties die de veiligheid in landen als Afghanistan monitoren. In dieprode gebieden laten ze zich niet meer zien. Ze houden het bij Oman, waar ze over een paar weken gaan kamperen in de woestijn. Voor dat land geldt code geel, vanwege de spanningen in de regio. Met nog een aanslag houden ze geen rekening. Ria: 'Afghanistan is een extreem mooi land. Maar er moet niemand heen.'

Wie betaalt de schade?

De 20 duizend euro aan materiële schade die Dick en Ria van Santen hebben geleden door de Taliban-aanslag in Afghanistan kunnen ze nergens verhalen: reisverzekeringen keren niet uit in geval van molest en oorlog. Bovendien reisden ze willens en wetens naar een land dat door Buitenlandse Zaken onveilig is verklaard.

Hun verloren bagage en de kosten voor nieuwe tickets en paspoorten zijn ze kwijt. Wel overwegen ze de helft van de reissom van 8.000 euro op te eisen bij reisorganisator Hinterland Travel.

Maken ze kans? Niet als het aan Geoff Hann ligt. De 79-jarige eigenaar van Hinterland wijst elke verantwoordelijkheid van de hand. 'Dit was force majeure. Ik ben vijftien keer in dat gebied geweest, er is daar nooit iets gebeurd. Mensen kunnen mij vertrouwen, maar ik kan niet garanderen dat het altijd goed gaat.' Hij zegt zich niet te herkennen in het beeld dat Dick en Ria van hem schetsen.

Volgens Hann is het aan elke reiziger om af te wegen of hij een risicogebied wil bezoeken. 'Ik dwing niemand om erheen te reizen.' Eind juli staat dezelfde reis die de tien toeristen bijna het leven kostte, opnieuw op het programma. Hann: 'Maar we kunnen altijd aanpassingen doen als dat nodig is.'

De Nederlandse reisorganisatie CultureRoad overbrugt het gebied waar de aanslag plaatsvond bewust per vliegtuig. 'Op de grond loop je veel meer risico', zegt Rik Brinks van het Utrechtse bedrijf. 'Het is onverantwoord te reizen door het gebied waar die aanslag werd gepleegd. Dat is Taliban-gebied.' CultureRoad erkent dat Afghanistan een onveilig land is, maar blijft de reizen aanbieden. 'Als je weet wat je doet en goede lokale contacten hebt, hoeft het niet gevaarlijk te zijn.'

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.