Vaderschapsillusie kan stiefjong redden

Kinderdoding onder apen is geen onfortuinlijk bijeffect van overbevolking of de agressie van mannelijke nieuwkomers. Biologen beginnen in te zien dat nieuwe mannen op die manier ruimte maken voor kroost met eigen genen....

LANGE TIJD konden biologen niet geloven dat kinderdoding (infanticide) onder apen een normaal verschijnsel is. Veelal werd het gezien als gestoord gedrag van apen die dicht bij de stad leefden of in te dichte groepen opgesloten waren. Of als een onfortuinlijk bijeffect van agressie, als er een nieuw mannetje in een groep verschijnt. Maar het doden van jongen lijkt vaak geen ongeluk, mannetjes richten hun agressie helemaal niet op de moeder maar rechtstreeks op haar jong.

'Vaak duikt een nieuwe man opzettelijk onder de moeder die het kind tegen zich aandrukt. Het kind wordt doodgebeten. In een paar seconden is het gebeurd,' zegt dr. Liesbeth Sterck van de Universiteit Utrecht, die op Sumatra de oorzaken onderzoekt van infanticide onder Thomas langoeren, Presbytis thomasi. Zij gelooft dat mannen kindermoord plegen omdat hun dit een evolutionair voordeel geeft. Ze kunnen sneller eigen nakomelingen op de wereld zetten en daarmee hun eigen genen verspreiden.

De vuistregel is dat apen jongen doodbijten van vrouwtjes met wie ze niet hebben gecopuleerd. Dan is dat jong ook niet van mij, zo verklaart de bioloog het apengedrag. Sterck vindt steun voor de evolutionaire theorie voor infanticide bij de langoeren op Sumatra. Ze zag dat een man die eerst jongen had doodgebeten zich vervolgens uitvoerig bekommerde om zijn eigen kroost.

Uit waarneming blijkt dat het mannetje een of meerdere jongen kan doden nadat hij het dominante mannetje in de groep is geworden. Als gevolg hiervan zijn vrouwtjes sneller vruchtbaar dan wanneer hun jongen waren blijven leven. Een zogende moeder ovuleert niet en kan dus niet worden bevrucht. Is het aapje uit de weg geruimd dan wordt er ook niet meer gezoogd en komt de ovulatie bij de moeder weer op gang. De nieuwkomer, de dominante man in de groep, kan zijn eigen nakomelingen maken. Genetisch egoïsme wordt dit genoemd.

In de Sumatraanse bossen leven nogal wat Thomas langoeren in uitsluitend manlijke groepen. Zo'n groep vormt een risico voor pasgeboren apen. Soms verhuizen vrouwen naar zo'n groep, hun jongen achterlatend. Sterck ontdekte dat deze jongen anderhalf tot twee jaar oud zijn. 'Voor mij was dat een verrassing. Ik had er nooit over gehoord. Ik wist niet wat de trigger was, totdat ik begreep dat een kind van anderhalf nauwelijks meer bij de moeder drinkt. Het kan zichzelf redden. Verlaten van het jong is de anti-infanticide-strategie van de moeder, omdat dit kind anders door de nieuwe man zal worden gedood.'

De moeder vertrekt uit haar groep omdat de huidige man niet sterk genoeg is om haar jongen tegen binnendringende apen te beschermen. De oude man kan het jong niet meer verdedigen. 'Ze zoekt een bink, een he-man.' Alle vrouwen uit de groep vertrekken in een periode van een jaar en ze komen in de nieuwe groep weer samen.

Het komt wel voor dat de vrouw die naar de nieuwe groep verhuist, al drachtig is. Ze copuleert in zo'n geval ook met haar nieuwe bink, die ze daarmee de vaderschapsillusie geeft. De agressieve man zal haar eenmaal geboren jong namelijk doodbijten, tenzij hij zich de vader waant. 'De vrouw maakt handig gebruik van de illusie van het vaderschap.'

Drs. Serge Wich, vakgenoot van Sterck aan de universiteit Utrecht, ontdekte dat mannetjes die in de steek worden gelaten omdat ze niet meer goed de jongen kunnen beschermen, zich slap gedragen in de groepen. Ook hun roep is minder luid en krachtig. Wich vermoedt dat vrouwtjes op deze signalen afgaan voor het bepalen van het moment van vertrek uit de groep. De onderzoeker zag ook op andere terreinen kwaliteitsverlies bij de mannen. De concentratie van het geslachtshormoontestosteron vermindert. Ook hun conditie is minder, wat gemeten wordt aan het aantal darmparasieten.

Sinds dierentuinen proberen grote, complexe groepen apen met meer mannen, vrouwen en jongen te houden, hebben ook zij te maken met het fenomeen infanticide. Bij machtswisselingen tussen de mannen in de groep kunnen jonge apen de klos zijn, zegt bioloog drs. Tom de Jong van Burgers' Zoo in Arnhem. Grote groepen zijn minder saai voor de apen dan wanneer er maar één man is met meer vrouwen. Het publiek ziet ook liever de dynamiek in de groep. Daarom wordt infanticide geaccepteerd omdat dit een onderdeel is van het natuurlijk gedrag. Tenzij het gaat om een aap met weinig verwanten in de groep. Daarop is men zuiniger omdat de uniekere genen van zo'n dier belangrijk zijn. Die brengen vers bloed in de groep en kunnen belangrijk zijn voor het fokprogramma.

Bij mensen lijkt de beweegreden voor infanticide in een ander vlak te liggen. Bij apen zijn het de mannen, onder mensen plegen zowel vaders als moeders infanticide. Mannen doen dat niet om de geboorte-interval te bekorten, zoals bij apen. Uit een onderzoek in de jaren zeventig van de Canadezen Daly en Wilson bleek echter wel dat een stiefkind een zeventig keer zo grote kans loopt te worden vermoord - door de stiefvader - als een kind met biologische ouders.

In Nederland kwam onderzoek over infanticide of kindermoord op gang sinds in 1996 in acht gezinnen zestien kinderen door hun ouders of een van hen om het leven werden gebracht. Psycholoog en psycho-analyticus drs. Toon Verheugt in Amsterdam onderzoekt de gevallen van kinderdoding in de afgelopen decennia en kijkt wat de plegers gemeenschappelijk hebben.

V ERHEUGT KAN zich bij infanticide door de niet-verwante ouder wel iets voorstellen. 'De stiefvader is vaak de ongenode gast. Het kind moet het verlies van zijn eigen vader verwerken. Hij kan zijn stiefvader gaan haten, en dat speelt de stiefvader dan weer parten. Daarop kan een heel extreme reactie volgen.' Overigens blijkt bij infanticide in Nederland niet dat stiefouders daarin zo uitgesproken vaak de hand hebben.

Het gemeenschappelijke is dat de moordenaar de emotionele investering in het kind wil beëindigen. Het wordt hem of haar te veel. Een dreigende scheiding kan de oorzaak zijn. Maar ook een psychose of een postnatale depressie.

Oud-directeur van het Pieter Baancentrum voor TBS-veroordeelden, prof. dr. Hjalmar van Marle, stelt dat kinderen vaak als pressiemiddel worden gebruikt bij echtscheiding. 'Als ik het kind niet krijg, zal jij het ook niet hebben. Een kind is kostbaar; wanneer je dat doodt dan overkomt je het ergste. Pure wraak.'

Maar volgens Van Marle is de eigen voorgeschiedenis doorslaggevend. Dat beaamt ook Verheugt. 'De plegers zijn vaak zelf als kind psychisch dood gemaakt. Ze zijn zo gemangeld dat het vaak zieke en gestoorde mensen zijn geworden.'

Ouders die in hun jeugd zijn verwaarloosd, nemen zich voor dat ze met hun eigen kinderen heel anders omgaan. Ze kweken een ideaalbeeld. Maar die wolk van een baby valt in de praktijk vaak tegen. Het droombeeld wordt wreed verstoord, maar er bestaat een taboe om erover te praten. Een moeder zegt niet makkelijk dat ze haar kind achter het behang wil plakken.

Of hulpverleners kindermoord kunnen voorkomen doordat ze het zien aankomen, betwijfelt Verheugt. 'Bij psycho-analyses duurt het soms jaren voordat voordat mensen hun diepste fantasieën en geheimen durven vertellen. Het is dan ook een illusie te denken dat hulpverleners infanticide kunnen voorkomen.'

Marieke Aarden

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden