Vader, zoon en nachtzuster

Een bijzonder project opent het augustusnummer van Tirade. Met 25 tekeningen en 28 gedichten verbeelden Toine Moerbeek en George Moormann, beiden redacteur van Tirade, de fantasieën van een oude vrouw over haar jeugd en kindertijd....

In het voorwoord schrijft Toine Moerbeek dat zijn moeder zich op het einde van haar leven steeds verder terugtrok. 'Ze sloot de deuren, trok alle gordijnen dicht en doolde bij een tijdeloos maanlicht overdag door het huis waar ze meer dan vijftig jaar woonde.' Aangezien een gesprek steeds moeilijker werd, begon Moerbeek haar dagdromen te tekenen in de vorm van een stripverhaal. 'Mijn moeder droeg het scenario aan en schreef in zekere zin de tekst.'

De hoofdpersoon in de tekeningen heet Bella naar het gelijknamige jaren-vijftig modeblad en is een regelrechte kloon van Audrey Hepburn: elegant, wespentaille en sexloos. Op haar reis in de tijd wordt Bella vergezeld door een enorme stikmachine uit de schoenmakerij van haar overleden echtgenoot. Dit metershoge apparaat volgt haar als een beschermende schaduw of een nieuwsgierige camera.

De zwart-wit tekeningen laten met veel overtuigingskracht een duistere droomwereld zien waarin herkenning en verwarring elkaar afwisselen. De tocht van Bella begint bij het eindpunt 'moeder de zee' en voert haar vervolgens terug door 'een vreemdsoortig hotel', langs naakte jongetjes, een schilderij van Toorop en een Belgische kostschool waar strenge zusters niet veel meer te melden hebben dan: 'bedtijd', 'tijd om je te wassen', 'tijd voor schone kleren'.

Bij zijn aantreden als redacteur van Tirade, drie jaar geleden, stelde Moerbeek dat het 'beeldgedicht' overal gelezen en bekeken wordt, maar dat het als artistiek genre nergens meer serieus wordt genomen. Het literaire tijdschrift leek hem de aangewezen plek om hier verandering in te brengen. Zelfs de meest verstokte tegenstander van het stripverhaal zal nu moeten toegeven dat Moerbeek met zijn omvangrijke 'Bella' dit doel althans heeft bereikt.

Zo literair als de tekeningen zijn, zo verbeeldend zijn de gedichten die Moormann schreef na het zien van de tekeningen. Zijn perspectief is dat van de zoon die zijn moeder ziet dromen: 'Daarom ben ik jouw nachtzuster, ik de / zoon die ook de vader is. En óf er een morgen is,/ want zoals ik al zei, ik ben de vader, de zoon en // de nachtzuster.'

Over het geheel genomen mist de reeks gedichten de concentratie van de tekeningen, maar een groot aantal afzonderlijke gedichten is prachtig. In Lijmstokken weet Moormann ook zijn samenwerking met Moerbeek in het verhaal in te passen: 'In water met wat inkt of verfstof, / stijgt maar moeizaam een droom op die,/ treurig geworden, steeds hetzelfde herhaalt.'

Voor meer bijdragen in Tirade blijkt het woord 'moeder' de bron van inspiratie te zijn geweest. Wim Hoffman en Pim Thielen beschrijven in korte verhalen enige tragikomische situaties uit hun jeugd en ook in de minder geslaagde tweede aflevering van de driehoekscorrespondentie tussen Kester Freriks, Jan Siebelink en Louis Ferron worden oude rekeningen vereffend.

Eerst lijkt de discussie nog over literatuur te gaan, maar in een poging zijn ideeën te illustreren geeft Freriks alsnog een larmoyant verslag van de weinig opwekkende beelden die het gezinsleven bij hem oproept. Siebelink klaagt vervolgens over het feit dat zijn moeder zijn romans met plakband censureerde voordat zij deze aan de buurvrouw liet lezen.

Als enige van de drie weet Ferron na al dit schrijversleed de spijker op z'n enigszins mystieke kop te slaan: 'Dan is het duidelijk dat de verwisselbaarheid van beeld en taal, de enige reden van je bestaan is. Wat nou verleden, al of niet traumatisch? Het is het wachten op een woord dat wil opgloeien in de duisternis.'

Peter Swanborn

Tirade, Uitgeverij Van Oorschot, nummer 375, augustus 1998, * 25,-.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden