Vader ontbreekt steeds vaker in Russisch gezin

Met haar onberispelijk opgemaakte gezicht, modieuze kleren en hooggehakte schoentjes heeft Alesja Tsjoepakrova zich uitgedost alsof ze op het punt staat een avond te gaan stappen....

Zeventien was ze toen ze trouwde. 'Ik dacht: dit is de ware Jacob.' Ze moet er zelf om lachen. 'Nou, dat bleek dus niet zo te zijn.' Hij was jaloers, wilde niet meer dat ze korte rokjes droeg, vond dat ze thuis moest blijven als hij op zijn werk was. Toen een jaar later haar dochtertje Masja werd geboren, waren ze al uit elkaar. Alesja woont weer bij haar moeder in een tweekamerflatje in een saaie hoogbouwwijk aan de rand van Moskou. 'Ik hoop dat Masja straks beter nadenkt dan ik.'

Niet zo lang geleden was het gezin in Rusland nog hoeksteen van de samenleving. Het leven onder het communisme was op en top kneuterig. Seks, drugs en rock 'n roll kwamen in het vocabulaire van de partij niet voor. De generatie van Alesja, die is opgegroeid na de val van het communisme, profiteert van de vrijheid en leeft er ongeremd op los.

De sociologe Larisa Loenjakova vroeg aan alleenstaande moeders waarom ze hadden besloten kinderen te nemen. Zo ging het nu eenmaal, was het antwoord vaak. 'Soms was het een instabiele relatie, soms een vluggertje, soms nalatigheid.'

Nergens in Europa wordt zo makkelijk getrouwd, gescheiden en gebaard als in Rusland. Mannen vlinderen van de ene vrouw naar de andere. Ondertussen wordt een kwart van de kinderen opgevoed door hun moeder - meer dan na de Tweede Wereldoorlog, toen Rusland het land van de soldatenweduwen was.

Het Russische gezin verkeert in een diepe crisis. 'De laatste jaren is alles zo veranderd dat een typisch gezin een gezin is waar papa en mamma niet getrouwd zijn, en papa ergens anders een andere familie heeft', schrijft het blad Rossija. De meeste vrouwen die hun kinderen alleen opvoeden, zijn nog geen dertig. Gewoonlijk wil de vader niets meer van zijn kinderen weten. Meestal wonen de vrouwen bij hun eigen ouders, en bij het oppassen en opvoeden helpen oma en opa mee.

Dat het percentage alleenstaande moeders in tien jaar is verdubbeld, komt niet alleen door de lossere moraal. Van hun grootmoeders die na de oorlog hun kinderen ook alleen moesten opvoeden, hebben Russische vrouwen geleerd dat ze het zonder man net zo goed of zelfs beter kunnen. Mannen brengen geen geld naar huis, gaan zich te buiten aan wodka, en slaan als je ze tegenspreekt.

'Als Russische vrouwen in een café of in de keuken zitten, vertellen ze op zakelijke toon over de kinderachtigheid van hun echtgenoten', zegt Olga Machovskaja, psychologe van de Russische Academie van Wetenschappen. 'Mannen worden gezien als onbetrouwbaar en voorbijgaand, iets waar een gezin het ook zonder kan stellen.'

Vroeger werden ongetrouwde moeders met de vinger nagewezen, maar ze hoefden zich geen zorgen te maken dat ze niet zouden rondkomen. Ze mochten niet ontslagen worden zolang hun kinderen onder de veertien waren, de crèche was gratis, op de wachtlijst voor een flat hadden ze voorrang, en in de zomer konden de kinderen voor een paar roebel op kamp. Nu is het omgekeerd. Alleenstaande moeders zijn heel gewoon, maar ze hoeven niet te rekenen op steun van de overheid.

De meeste vaders weigeren alimentatie te betalen. De man met wie Natasja Anisimova samenwoonde, verdween met de noorderzon toen hun zoontje Aljosja werd geboren. 'Als ik hem zou kunnen vinden', zegt ze gelaten, 'en als ik geld zou hebben voor een advocaat, zou ik naar de rechter stappen om hem te dwingen te betalen, al is het maar een keer per jaar.' Volgens de wet moet een vader een kwart van zijn salaris afstaan als alimentatie. Zelfs de 4 procent die wel betaalt, staat maar een schijntje af, omdat velen deels zwart werken.

De Wereldbank waarschuwde vorig jaar in een rapport voor de 'feminisering van de armoede'. Alleenstaande vrouwen met kinderen leven in negen van tien gevallen onder de armoedegrens. Op de arbeidsmarkt komen alleenstaande moeders achteraan. Twee procent van de banen is van overheidswege gereserveerd voor 'invaliden, ex-gedetineerden en ongetrouwde moeders'. De meeste commerciële bedrijven riskeren liever een boete dan dat ze zich aan de regel houden.

'Als ik tijdens een sollicitatie vertel dat ik twee kinderen heb, is de reactie meteen: dank u zeer, we bellen nog wel', vertelt Svetlana Peregoeda. Dat ze was afgestudeerd als programmeur hielp niets. Ze werkt nu halve dagen bij een staatsbedrijf. 'Voor kopeken.' Het enige voordeel is dat ze er zonder problemen tussenuit kan als een van de kinderen ziek is.

De meeste alleenstaande moeders verdienen tussen de dertig en zestig euro per maand, en Moskou is een dure stad. Svetlana wil niet dat haar kinderen iets tekort komen. 'Ze hebben al geen vader.' Haar oudste gaat naar de tekenschool, de jongste wil op kunstschaatsen, en dus beknibbelt ze op haar eigen uitgaven.

Hulporganisaties zoals het Taganka kinderfonds, dat dagjes uit organiseert voor de kinderen en tweedehands kleren uitdeelt, zijn de enigen die zich om alleenstaande moeders bekommeren. De donaties komen uit het buitenland en van een paar Russische bedrijven. 'Alleenstaande moeders hebben geen eigen organisaties, zoals de veteranen. Ze hebben het te druk met hun werk en de kinderen om op te komen voor hun belangen', weet directeur Tatjana Troitskaja. 'Je kunt ze makkelijk negeren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden