Vader Breivik: ben ik verantwoordelijk voor de wandaden van mijn zoon?

Het is ruim drie jaar geleden dat Anders Breivik een bloedbad aanrichtte op het Noorse eiland Utøya. Sindsdien beklijft die ene vraag: waarom? In zijn boek, met de veelzeggende titel 'Mijn schuld?', steekt de vader van Breivik de hand in eigen boezem. Zal het persoonlijke verhaal van vader Jens Breivik een bevredigende oplossing bieden voor het raadsel van zijn gewelddadige zoon?

Anders Breivik in de rechtbank op 24 augustus 2012. Beeld afp

Bij de dubbele aanslag op 22 juli 2011 kwamen in totaal 77 mensen om het leven. Op het zomerkamp van de sociaaldemocratische Noorse Arbeiderspartij op het eiland Utøya schoot Breivik 69 mensen dood, veelal jongeren. Nog eens acht personen kwamen om bij de gelijktijdige bomaanslag bij het regeringsgebouw in Oslo.

Net zoals er in Nederland massaal gespeculeerd werd over de motieven van Volkert van der G., moordenaar van Pim Fortuyn, werd in Noorwegen uitgebreid getheoretiseerd over de mogelijke drijfveren van Breivik. En net als bij Van der G. wordt er geen genoegen genomen met een louter politieke motivatie.

Zelf verwijst Breivik graag naar zijn manifest. In het ruim 1.500 pagina's tellende boekwerk gaat hij uitgebreid in op zijn motieven. Het is grotendeels een politieke verhandeling, waarin Breivik hevig ageert tegen de schadelijke invloed van de islam en het marxistische gedachtegoed op Europa. Maar Breivik vertelt ook over zijn eigen leven. Hoe hij opgroeide in een vrijzinnig sociaal-democratisch gezin, over de echtscheiding van zijn ouders, dat hij daarna geen contact meer had met zijn vader, die naar Frankrijk verhuisde en uit zijn leven verdween.

Bloemen en rouwkransen op de kade. Op de achtergrond het eiland Utøya. Beeld ap

Afwezige vader

'Kan een vader verantwoordelijk worden gehouden voor de wandaden van zijn zoon?' vraagt Jens Breivik zich nu af in zijn boek, dat gepland staat voor oktober. 'Wat als ik een betere vader was geweest? Had Anders dan ook gedaan wat hij deed?' Een 'self-trial' wordt het boek genoemd, waarin de vader van Breivik zijn eigen verantwoordelijkheid bij het ontsporen van zijn zoon onder de loep neemt.

'Dapper', noemt schrijfster en filosoof Stine Jensen het boek. Jensen maakte vorig jaar voor Holland Doc de documentairereeks 'Licht op het Noorden'. In de vierdelige serie ging zij op zoek naar het Scandinavië achter de clichés. De uitzending over Noorwegen ging uitgebreid in op de zaak Breivik. Jensen liet de donkere kant van Noorwegen zien, niet het bekende paradijselijke beeld van prachtige natuur, rustige mensen, goede gezondheidszorg en een zo goed als voltooide vrouwenemancipatie. Maar het Noorwegen waarin een op het oog normale jongen als Anders Breivik dusdanig kon radicaliseren dat hij 77 mensen in koelen bloede vermoordde, zonder enige blijk van wroeging of spijt.

'De afwezige vader is misschien maar een kleine factor geweest, maar wel een die Breivik zelf steeds aanhaalt', zegt Stine Jensen. 'Breivik heeft het in zijn manifest ook veel over de afwezigheid van het masculiene in de Noorse samenleving, de feminisering van de maatschappij. Die enorme woede en frustratie projecteerde hij ook op de islam.'

Beeld epa
Beeld afp
Beeld afp

Black metal

Dat Breivik zo kon ontsporen, heeft volgens Jensen ook te maken met de geslotenheid van de Noorse maatschappij. 'In Noorwegen worden negatieve gevoelens heel moeilijk geuit. Dat kan betekenen dat mensen een afwijkende mening, die haaks staat op de norm, voor zich houden. Dat leidt tot afzondering en isolatie.'

Anders Breivik leek het toonbeeld van een gewone, Noorse jongen uit een klassiek middenklasse gezin. Maar juist dat heeft misschien zijn frustratie aangewakkerd. Jensen: 'Breivik groeide op in een goede wijk, te midden van mensen die wel geslaagd waren. En hem lukte het niet.'

Tijdens haar reis door Noorwegen sprak Jensen met iemand uit de black metal muziekscene, een subcultuur die uitgerekend in het hoge noorden heel groot is. 'Zij zeiden dat als Breivik in hun wereld had gezeten, hij misschien niet tot zijn daad was gekomen. Dan had hij een uitlaatklep voor zijn frustraties gehad.'

Witte plekken

In Noorwegen kan men Breivik nog altijd maar moeilijk accepteren als een Noor, als 'een van hen'. Wellicht dat daar het verlangen vandaan komt Breivik te classificeren als geestesziek, hetgeen hij zelf altijd hevig heeft ontkend. Hij verzette zich fel tegen een poging om hem ontoerekeningsvatbaar te laten verklaren.

'Er zijn ontzettend veel tekeningen van Breivik gemaakt in de rechtbank, wel een stuk of honderd', vertelt Jensen. 'De artiest vertelde mij dat hij het ontzettend confronterend vond dat Breivik zoveel op hem leek. Noorwegen heeft de neiging om criminelen te zien als gek of gestoord. Breivik past niet helemaal in dat plaatje'.

'In veel tekeningen zijn ook witte plekken te zien, omdat hij zich dan weer omdraaide of anders ging zitten. Maar het is ook symbolisch voor het onverklaarbare van de figuur Breivik.'

Of de vervreemde vader van Anders Breivik, die sinds het begin van de rechtszaak wel weer contact met hem heeft, meer licht kan schijnen op de beweegredenen van zijn zoon, zal blijken in oktober. Dan ligt zijn boek in Noorwegen in de winkel.

Het boek van Jens Breivik over zijn zoon. Beeld Uitgeverij Juritzen Forlag
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden