Reportage Vaccinaties Indonesië

Vaccinweigeraars in Indonesië: één fatwa is genoeg om de boel in de war te sturen

In augustus verklaarden schriftgeleerden in Indonesië het vaccin tegen rodehond en mazelen onrein. Sindsdien is het vaccinatieprogramma in het land in het honderd gelopen.

Ubay, het jongetje links op de foto, raakte besmet met rodehond doordat zijn moeder ziek werd tijdens de zwangerschap. Beeld Michel Maas

‘Kinderen hebben het recht om géén rodehond te krijgen, ze hebben het recht om géén mazelen te krijgen.’ Eén injectie kan het verschil maken, zegt kinderarts Aman Pulungan. Maar wekelijks ziet hij nieuwe gevallen in zijn kliniek in Jakarta. ‘Minstens drieduizend gevallen van rodehond het afgelopen jaar alleen al. Als ik dat zie, kan ik wel huilen.’

Het komt allemaal door een uitspraak van de schriftgeleerden. Er is een tijd geweest in Indonesië dat niemand ze serieus nam. Dat was de tijd dat ze ‘fatwa’s’ uitvaardigden tegen erotische dansen en tegen het beoefenen van yoga. Het leverde hooguit wat gegniffel op. Die tijd lijkt definitief voorbij. 

In augustus verklaarden de schriftgeleerden het vaccin tegen rodehond en mazelen onrein en sindsdien is het vaccinatieprogramma in het honderd gelopen. In plaats van de gehoopte 90 procent van alle Indonesische kinderen, is in de laatste maanden minder dan 50 procent ingeënt. In Atjeh kwam zelfs maar 7 procent van alle kinderen opdagen.

Siddering

Als Ma’ruf Amin nu een zaaltje betreedt om te spreken over de mislukte inentingscampagne, gaat er een siddering door de verzamelde journalisten. Ma’ruf is de voorzitter van de islamitische Raad van Ulama’s (MUI), én hij is de running mate van president Joko ‘Jokowi’ Widodo bij de komende verkiezingen. Zelden is een schriftgeleerde zo belangrijk geweest als hij.

Over het mislopen van de landelijke inentingscampagne tegen mazelen en rodehond (rubella) zit in het zaaltje ook de minister van Gezondheidszorg, Nila Moeloek. Maar zij lijkt er nauwelijks toe te doen. Iedereen is hier voor Ma’ruf, die komt uitleggen wat de houding van de geestelijken in zijn raad is.

De MUI heeft regelrechte paniek veroorzaakt door het MR-vaccin haram te verklaren. Bestuurders van orthodoxe moslimgebieden schortten hun medewerking aan de inentingscampagne op, en elders hielden miljoenen moslims hun kinderen thuis. Het tekent hoe Indonesië de afgelopen jaren is veranderd van een seculiere staat in een land waar steeds angstvalliger rekening wordt gehouden met islamitische belangen.

Kinderarts Pulungan windt zich er mateloos over op. ‘Ik wil het niet hebben over de vraag of iets halal is of haram. Het probleem is dat niet iedereen meer achter de inentingen staat. Vroeger was er een decreet van de regering, de betrokken ministeries, de gouverneurs, de burgemeesters. Iedereen deed mee, en iedereen die in Indonesië woonde werd ingeënt.’

Sterke president ontbreekt

De eenheid is verdwenen met de komst van regionale autonomie. Pulungan durft het bijna niet te zeggen, maar wat ontbreekt is de sterke president, die de ministeries, de provincies, de regio’s en de steden bij elkaar houdt. Nu is een uitspraak van de ulama’s al genoeg om de hele boel in de war te sturen.

‘Het was altijd zo goed geregeld. Vorig jaar hebben we een uitbraak van difterie gehad. De vaccinatiecampagne die toen is georganiseerd, is prima verlopen. In mei was ook met mazelen en rodehond alles nog in orde. Op een internationale bijeenkomst werd Indonesië nog aangehaald als land waar andere landen iets van konden leren. Nou, ze kunnen iets van ons leren: hoe het mis kan gaan.’

Ubay met zijn vader Rully. Beeld Michel Maas

Van Ma’ruf wordt in het zaaltje een verklaring verwacht. Hij spreekt traag, wat past bij zijn leeftijd – 75 jaar – en bij zijn status. Alles wat hij zegt, herhaalt hij gewoontegetrouw drie keer. Drie keer ontkent hij daarom dat zijn MUI ook maar de geringste blaam treft. ‘Niemand zal kunnen zeggen dat het vaccin halal (volgens religieuze regels gemaakt, red.) is.’ Het is nu eenmaal een onomstotelijk feit dat varkensgelatine is gebruikt bij de productie van het MR-vaccin.

Zwanger

Wat rodehond kan aanrichten, is te zien op de veranda van Rully in een dorps gedeelte van de satellietstad Bekasi, op een uur rijden van Jakarta. Hij zit er met met zijn zoon Ubay. De bewoners hier verbranden hun afval nog, en weten ook verder niks over milieu en gezondheid. ‘Hier deden mensen nooit zo aan immunisatie. Ze wisten niet waarvoor dat nodig is. Wij ook niet. Tot drie jaar geleden. Op de school van mijn dochtertje had ineens iedereen rodehond. Dat leek niet zo erg. Het ging weer over. Maar mijn dochter besmette mijn vrouw, en die was net een maand zwanger. Van Ubay. Toen hij werd geboren schrokken we. We hadden geen idee.’

Ubay wrikt en worstelt om los te komen, en rukt woest zijn bril van zijn hoofd. Als je Ubay aankijkt is het of zijn ogen twee keer zo groot zijn als normale mensenogen. ‘Plus achttien’, zegt Rully, terwijl hij op de vergrootglazen wijst. Tegelijk met de bril rukt Ubay ook het gehoorapparaat van zijn oor, compleet met de connectie voor het hoorimplantaat in zijn hoofd.

Rully is een fabrieksarbeider zonder veel scholing, maar hij kent de terminologie die hoort bij Ubays ziekte op zijn duimpje. Hij heeft het net zo makkelijk over een Congenitaal Rubella Syndroom en de dubbele ‘cataract’ die daarbij hoort, als over de microcephalus: het te kleine hoofd waarin de hersens niet werken zoals ze zouden moeten. En dan is er ook nog het lekkende hart, maar dat kun je niet zien. Plus al die andere ongemakken die maken dat Ubay rusak is, ‘kapot’.

Het vaccin tegen rodehond is dus haram, zegt Ma’ruf in Jakarta. Maar de MUI maakt in het belang van de gezondheidszorg wel een reuzenzwaai. De raad heeft net in een nieuwe fatwa bepaald dat het onreine MR-vaccin toch mag worden gebruikt. ‘In een noodgeval mogen moslims haram-middelen gebruiken, en dit is een noodgeval, want rodehond is een vreselijke ziekte’, zegt Ma’ruf.

De vraag is wat die zigzagbeweging uitmaakt. De vaccinatieperiode wordt verlengd, maar veel mensen, vooral in Atjeh, geloven het niet meer. Wat is een ‘noodgeval’? De verwarring is te groot. De Indonesische overheid heeft het heft uit handen gegeven en de mensen maken nu zelf uit wat een noodgeval is en wat niet.

Is mijn vaccin wel halal?

Door Tonie Mudde

Is mijn vaccin wel halal? Het is een terugkerend onderwerp van debat in landen waar veel moslims wonen. Vaccins bevatten hulpstoffen, belangrijk voor onder meer de houdbaarheid en om het vaccin beter toe te kunnen dienen. Een van de mogelijke hulpstoffen is gelatine, gemaakt van de botten, huid en pezen van onder meer varkens. Omdat de Koran het eten van varkensvlees verbiedt, zetten sommige moslims ook vraagtekens bij vaccins waar gelatine in zit.

Al in 1995 bogen gezondheidsexperts en hoogwaardigheidsbekleders uit islamitische landen zich over de vraag hoe het zit met ‘onreine’ stoffen voor medicinale toepassingen. In een verslag van die bijeenkomst, van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO, is opgetekend dat gelatine geen probleem is, omdat er tijdens het chemisch proces een transformatie optreedt van ‘niet puur’ naar ‘puur’. Het onderscheid tussen medicinale toepassingen en consumptie is belangrijk, aldus het verslag. Zo drinken veel moslims uit geloofsoverwegingen geen alcohol, maar gebruik ervan als desinfectiemiddel is doorgaans geen probleem.

Dat dergelijke interpretaties niet bij elke moslim aanslaan, blijkt onder meer uit een recente publicatie in Journal of Infection and Public Health.

Daarin uiten wetenschappers hun zorgen over een toenemend aantal moslim-ouders die weigeren hun kinderen te laten vaccineren in landen als Afghanistan, Maleisië en Pakistan. Dit zou onder meer komen door wilde geruchten op social media, waarin bijvoorbeeld wordt geclaimd dat vaccinaties een complot zijn om moslims te verzwakken. Ook de vraag of de inenting wel halal is, blijft zorgen voor gewetensbezwaren bij een deel van de gelovigen. In Maleisië wordt al druk gebouwd aan een ‘halal vaccinatiefabriek’, al moet nog blijken of die wel kostenefficiënt is en op grote schaal kan produceren.

Ook in Nederland krijgen ouder- en kindcentra soms de vraag of vaccins wel halal zijn. Maar dit gaat volgens een woordvoerder van het RIVM om kleine aantallen streng gelovige moslims. ‘De overgrote meerderheid van moslims kiest gewoon voor de vaccinatie.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden