Nieuws Vaccinatie

Vaccinaties bij kinderen afdwingen in Nederland is nog ver weg

Discussies over verplicht vaccineren laaien net zo regelmatig op als uitbraken van kinderziekten. Artsen zien er wel wat in, maar crèches zijn huiverig voor de enorme bijbehorende administratie en het ministerie haakt bij voorbaat af. Hoe doen ze dat in andere Europese landen?

Een meisje wordt ingeënt tegen mazelen. Beeld ANP

De inbox van Ruud Coolen van Brakel stroomde deze week vol. ‘Mensen mailden me dat ik afgeschoten zou moeten worden’, zegt de directeur van het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik (IVM), ‘of dat ik zou moeten worden opgesloten in een TBS-kliniek’. Aanleiding voor de schuimbekkende reacties is het voorstel dat hij maandag in EenVandaag deed: ouders die weigeren hun kind te laten inenten, zouden voortaan gekort moeten worden op hun kinderbijslag.

Het typeert de felheid van het vaccinatiedebat dat deze week opnieuw oplaaide. Na het voorstel van het IVM mengde Boink, de belangenvereniging voor ouders in de kinderopvang, zich ook in de discussie. Ouders hebben het recht te weten of er niet-gevaccineerde kinderen op de crèche zitten, vindt voorzitter Gjalt Jellesma. De organisatie is ook al langer van mening dat crèches kinderen moeten kunnen weigeren die niet meedoen aan het Rijksvaccinatieprogramma.

Voer voor het telkens opnieuw oplaaiende debat is de dalende vaccinatiegraad in Nederland. Het aantal baby’s, kleuters en schoolkinderen dat wordt ingeënt is de laatste jaren gestaag afgenomen. Was de vaccinatiegraad van bof, mazelen en rodehond (de BMR-vaccinatie) onder peuters vijf jaar geleden nog 96 procent; dit jaar is dat percentage 92,9. Naast religieuze motieven om niet in te enten, is er een groeiend aantal ouders dat twijfelt of een vaccin verstandig is. Ze laten zich afschrikken door horrorverhalen over bijwerkingen op sociale media.

Groepsimmuniteit

Een hoge vaccinatiegraad is belangrijk. Baby's krijgen niet direct na de geboorte alle inentingen. Dat maakt ze kwetsbaar. Volgens de wereldgezondheidsorganisatie WHO moet 95 procent van de peuters in een regio gevaccineerd zijn tegen mazelen om ‘groepsimmuniteit’ te garanderen.  Vergeleken met andere landen doet Nederland het overigens nog steeds goed. Voor de meeste ziektes is de vaccinatiegraad hoger dan 90 procent.

‘We kunnen nu blijven toekijken hoe de vaccinatiegraad steeds verder daalt’, zegt IVM-directeur Coolen van Brake, ‘of we kunnen zeggen: we laten alle oplossingen de revue passeren en schuwen geen enkel taboe.’ 

In veel andere landen, waaronder België en Frankrijk, zijn sommige vaccinaties inmiddels verplicht. In Australië mogen kinderen sinds een paar jaar niet naar de crèche als ze niet zijn ingeënt. Wie zijn kind niet vaccineert krijgt er bovendien minder bijslag.

‘Het blijkt te werken’, zegt Coolen van Brakel. ‘Wij hadden in Nederland altijd een hoge vaccinatiegraad, daardoor hoefden we dat soort maatregelen niet te nemen. Ik ben ook niet enthousiast over allerlei verplichtingen en boetes, maar als ik zie wat op het internet voor indianenverhalen over vaccinaties verkondigd worden, is hard ingrijpen misschien nodig.’

Godsdienstdiscriminatie

Voorlopig lijkt het er niet op dat dit soort rigoureuze maatregelen er komen. Staatssecretaris Paul Blokhuis van Volksgezondheid, die dit najaar met een aanpak komt van de lage vaccinatiegraad, is geen voorstander van het verplicht stellen van vaccinatie voor kinderen op kinderdagverblijven, schreef hij eind juni in een Kamerbrief. Volgens het RIVM heeft het verplichten van vaccinaties op de kinderopvang ‘zeer beperkt effect’, schrijft Blokhuis. ‘Een kind kan immers ook buiten de opvang besmet worden.’ 

Het is ook de vraag of een dergelijke maatregel juridisch haalbaar zou zijn. Het weigeren van niet-ingeënte kinderen in de crèche zou kunnen leiden tot onderscheid op grond van godsdienst of levensovertuiging, wat in strijd is met de Grondwet. Ouders kan bovendien niet de verplichting worden opgelegd medische gegevens te verstrekken. Dat betekent dat kinderopvangorganisaties ouders niet met zekerheid kunnen zeggen of alle kinderen gevaccineerd zijn, zoals Boink graag wil.

Vanuit de kinderopvang zelf lijkt er ook weinig enthousiasme om de vaccinaties van alle kinderen continu bij te houden. ‘Kinderen krijgen tot hun vierde negen prikken’, zegt Heidy Knol, directeur van Brancheorganisatie Kinderopvang. ‘Dat is een enorme administratie. Als een kind even achterloopt, daalt de vaccinatiegraad meteen. Het is onwerkbaar en onhaalbaar.’

Italië

Het wel-niet-wel-niet verplicht vaccineren van kinderen zorgt in Italië al bijna twee jaar tot felle discussies. Na een zware mazelenepidemie waarbij meerdere kinderen overleden, verplichtte de vorige regering het bij wet om ingeënt te zijn. Zonder prik was je als Italiaans kind niet langer welkom op school of de crèche.

Dat leidde tot grote protesten van de zogenoemde no-vax beweging, een groeiende groep Italianen die zeer sceptisch tegenover de farmaceutische industrie staat en gelooft dat sommige vaccins autisme veroorzaken – scepsis die ook leeft bij de twee nieuwe Italiaanse regeringspartijen, Lega en de Vijfsterrenbeweging.

Zo zei de nieuwe minister van gezondheidszorg, zelf arts, afgelopen woensdag dat sterfgevallen door mazelen nu eenmaal onontkoombaar zijn.

Haar ministerie werkt bovendien aan een nieuwe wet die ouders vrij laat in hun keuze. Tot die wet klaar is, wordt de eerdere vaccinatieverplichting opgeschort, zo besliste een meerderheid van het parlement deze week. Dat terwijl juist die wet er voor zorgde dat de vaccinatiegraad in Italië voor het eerst in jaren weer eens steeg naar 92 procent. Een jaar eerder lag dat niveau op 85 procent – een van de laagste percentages van Europa.
Jarl van der Ploeg

Frankrijk

Marine Eraville uit Bordeaux kreeg op 2-jarige leeftijd een harttransplantatie, waardoor ze niet kon worden ingeënt tegen mazelen. Vorige maand overleed ze aan deze ziekte, 16 jaar oud. Haar dood bewijst volgens de autoriteiten dat de vaccinatiegraad voor mazelen in Frankrijk veel te laag is: 79 procent tegenover een gewenste 95 procent. Dit jaar overleden al drie mensen aan de ziekte. Sinds 1 januari is inenting tegen mazelen en tien andere ziekten verplicht. Wie een jong kind aanmeldt bij een crèche of school moet een bewijs van inenting overleggen. Over de effectiviteit valt nog weinig te zeggen: de eerste controles begonnen pas deze zomer.
Peter Giesen

Duitsland

Duitsland is wat inentingen betreft het zwarte schaap van de EU, vanwege het vermoedelijk lage inentingspercentage. Vermoedelijk, want ons buurland kent inentingsverplichting noch inentingsregisters. Volgens de laatste schattingen zou 87 procent van de kleuters alle aanbevolen prikken hebben gehad. Notoire niet-inenters zijn christenen, immigrantengemeenschappen en hoogopgeleide grootstedelijke ouders. Uit een peiling begin dit jaar bleek dat de helft van de Duitsers vindt dat kinderen ziektes als de mazelen ‘gewoon moeten doormaken.’ In 2015 werd regering op de vingers getikt door de WHO omdat 60 procent van de mazelenbesmettingen in de EU uit Duitsland afkomstig was. Sindsdien zwelt de roep om een inentingsverplichting steeds verder aan, vooral onder artsen.
Sterre Lindhout

Verenigd Koninkrijk

Het inenten van kinderen is niet verplicht in het Verenigd Koninkrijk, ook niet als ze naar de kinderopvang gegaan. Eind negentiende eeuw heeft de Britse overheid geprobeerd het wettelijk te verplichten. Dat viel niet goed en er is daarna geen serieuze poging meer daartoe geweest, ook al laait de discussie soms op. De artsenvereniging moet niets van verplichting hebben. ‘De relatie arts-patiënt is gebaseerd op vertrouwen, keuze en openheid. We denken dat verplichte vaccinatie deze band schaaft,’ stelde de vereniging in een rapportage. Bijna 92 procent van de Britse kinderen wordt vrijwillig ingeënt tegen mazelen, bof en de rode hond. Het percentage is afgelopen jaren licht gedaald.
Patrick van IJzendoorn

Spanje

In Spanje is er vooralsnog weinig discussie over vaccinatie. De laatste cijfers, uit 2016, laten zien dat 97 procent van de kinderen tussen de 0 en 1 jaar wordt ingeënt. De vaccinaties zijn niet verplicht, ook niet in de kinderopvang. Alleen in Barcelona heeft de gemeenteraad een commissie aan het werk gezet die moet bestuderen of er een verplichting moet komen in de crèches. Dat gebeurde nadat er een kinkhoestepidemie was geweest.

De laatste keer dat het debat over verplichte vaccinatie op grote schaal oplaaide, was in 2015. Toen overleed een 6-jarig jongetje uit Olot (Catalonië) aan difterie. Zijn ouders hadden hem niet laten inenten. Net als andere ‘neorurales’ – nieuwe plattelandsbewoners – in die omgeving bleken ze te vertrouwen op natuurgeneeskunde. De ouders verklaarden dat ze ‘bedrogen’ waren door de antivaccinatiebeweging. Negen kinderen die met hun zoontje op zomerkamp waren geweest, bleken ook besmet met het virus – maar zij werden niet ziek, omdat ze wel waren ingeënt.
Maartje Bakker

Meer over vaccinatiebeleid
De Europese Commissie luidde in april dit jaar de noodklok over de groeiende weerzin bij burgers om hun kinderen en zichzelf te laten vaccineren. De volksgezondheid komt in gevaar omdat EU-landen de internationaal afgesproken vaccinatiegraad voor ziektes als mazelen en difterie niet halen.

In Nederland heeft bijvoorbeeld minder dan de helft van de meisjes die vorig jaar werden uitgenodigd voor een prik tegen baarmoederhalskanker, zich laten vaccineren. Waar komt deze groeiende vaccinatieweerzin vandaan?

En wat is hierin de rol van de overheid? Volgens universitair docent rechtsfilosofie Roland Pierik en hoogleraar filosofie Marcel Verweij is het de plicht van de overheid om kwetsbare burgers te beschermen. ‘Het is een wrange paradox: juist doordat vaccinatieprogramma’s zo succesvol zijn, lijkt het nut ervan uit het zicht verdwenen,’ schrijven ze in een gastcolumn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.