'Vaak leek het alsof Betty en Kees gek waren geworden'

Zonder dwang of keurslijf leren. Dat was het ideaal van Kees Boeke. De kroon op zijn werk was de komst van prinses Juliana's dochters naar zijn school.

LIDY NICOLASEN

Een biografie schrijven is als een huwelijk, zegt ze. Je stapt erin, geen idee wat je kunt verwachten. Ze was bang dat ze zich zou vervelen, maar vijf jaar en een proefschrift later is Daniela Hooghiemstra nog lang niet uitgekeken op Kees Boeke. Anarchist, onderwijsvernieuwer, wereldhervormer, begenadigd violist, onderwijzer van Beatrix, die zich wilde ontworstelen aan kerk, staat en kapitaal. Zijn erfgoed is de scholengemeenschap De Werkplaats in Bilthoven, de school die zij zelf van kleuterklas tot eindexamen vwo bezocht. Arm of rijk, socialist of conservatief, het mocht geen rol spelen. Toneelspelen was net zo belangrijk als rekenen of koken. Toen ze de school verliet, ontdekte ze dat de wereld anders in elkaar zat,dat die vol schotten zat. Ze werd nieuwsgierig naar Kees Boeke. Wie was de man die een zuil liet ontstaan die geen zuil mocht zijn?

Vooral een product van de protestantse domineescultuur in de 19de eeuw, ontdekte Hooghiemstra. 'De grootvader van moeders kant was Nederlands Hervormd en pleitbezorger van een patronaat voor armen. De rijken mochten niet zomaar aalmoezen geven, ze moesten bij de armen op visite gaan, een relatie van wederkerigheid met hen opbouwen. Dat zie je terug op De Werkplaats waar de leraar op de knieën moet en de leerling zich moet oprichten. De andere grootvader was een doopsgezinde dominee. Doopsgezinden hadden een lange traditie van pacifisme en afkeer van autoriteit, wars van ijdele tierelantijnen. Op De Werkplaats speelden klasse, religie of status geen rol. In een tijd dat protestanten en katholieken niet met elkaar mochten trouwen en adel niet met gewone burgers, was dat baanbrekend.

'Wat hem zeker heeft getekend is de gekke tegenstelling tussen zijn moeder en vader. Zijn moeder was zeer religieus, zijn vader een wetenschapper. Zij legde haar hele lot in handen van God, hij was agnost. Het is toch een harmonisch gezin, maar daaraan komt een abrupt einde als een oudere broer plotseling overlijdt. Vier jaar later overlijdt ook de vader. Tot dan is Kees een beetje een corpsbal, veel in de kroeg, maar na zijn vaders dood wordt hij bijna fanatiek religieus.'

Boeke, die natuurkunde studeert, gaat naar Engeland om te promoveren. Hij raakt in contact met Quakers, een van de Anglicaanse kerk afgescheiden sekte die zich verzet tegen hiërarchie, corruptie en geweld. Veel Quakers - ze worden uitgesloten van overheidsfuncties - ontwikkelen zich tot succesvolle ondernemers, zoals chocoladefabrikant Cadbury. Ze zorgen voor hun arbeiders en willen hen vrijwaren van het harde industriële klimaat waar arm en rijk gescheiden werelden zijn. Boeke wordt verliefd op Cadbury's dochter Betty. Zij is opgevoed met het idee dat rijken plichten hebben. Ze moeten sober leven, het goede voorbeeld geven en zeker niet genieten van hun rijkdom. In hun huwelijk blijkt zij degene die koers houdt. Boeke verzint de koers.

Hooghiemstra: 'Die combinatie maakte dat ze konden radicaliseren. Er zijn momenten dat je denkt: zijn ze nou helemaal gek geworden? Als de Eerste Wereldoorlog uitbreekt, menen zij dat de wereld aan het vergaan is. Kees snelt de straat op om te waarschuwen dat het einde der tijden aanbreekt. Met drie kleine kinderen trekken ze rond. Hij gaat ook fel tekeer tegen de Engelse regering, noemt de oorlog een schande en onchristelijk. Het roept veel irritatie op en in 1918 wordt hij opgepakt en het land uitgezet.

'Terug in Nederland krijgen ze na enige tijd de Belastingdienst op hun nek. Ze weigeren belasting te betalen omdat het leger daarvan wordt bekostigd. Al hun spullen worden verkocht. Ze hebben dan zes of zeven kinderen en zitten in hun huis in Bilthoven zonder meubels, zonder bedden, niks. Op de benedenverdieping wonen allerlei excentrieke types, mensen zonder vaste woon- of verblijfplaats, omdat hun huis van iedereen moet kunnen zijn.

'Betty is erfgename en multimiljonair. Ze willen dat geld niet, het behoort aan de arbeiders van de chocoladefabriek toe, vinden ze. Later willen ze helemaal geen geld meer aanraken. Vrij hysterisch, want hun kinderen lijden honger en gaan gekleed in lompen. In dat huis loopt de situatie uit de hand en dan besluit Kees tenten op te zetten in de Biltse duinen. Hij is euforisch. Leven in de vrije natuur met een eigen waterput, eigen vuurtjes en verhaaltjes onder de sterrenhemel, dat hebben ze altijd gewild. Maar de idylle is voorbij als de winter komt. Het is te koud, een kind moet naar het ziekenhuis en Betty blijkt zwanger van hun achtste.'

Betty's familie grijpt in. In deze periode ontstaat het idee voor een school, De Werkplaats. Boeke, al huisleraar van zijn eigen kinderen, meent dat het scheppen van een nieuwe wereldorde moet beginnen bij de kleinsten.

Hooghiemstra: 'Hij wil een gemeenschap oprichten waar bezit wordt gedeeld, hiërarchie afwezig is en iedereen naar het goede streeft, zonder dwang of keurslijf. Hij vond dat kinderen dingen zelf moesten uitvinden en niet alleen naar de leraar moesten luisteren. De Werkplaats moest een nieuwe mens helpen opstaan. Zijn ideeën waren eerder een poging tot maatschappij- dan tot onderwijsvernieuwing.

'De familie van Betty wil graag voor het schoolgebouw betalen en er komen allerlei mensen op de school af. Boeke is charismatisch, dwars, maar charmant. In alle kringen, vooral de hogere, is hij geliefd. Altijd beleefd, vriendelijk, zachtzinnig. Hij is een getalenteerd musicus. Ooggetuigen hebben me verteld dat er een soort wonder gebeurde als hij professionele musici liet spelen met onervaren kinderen. In de muziek vond hij de harmonie die hij in de wereld vergeefs zocht, heel ontroerend.'

Het schoolgebouw is klaar in 1929, maar van het begin af aan botst zijn ideaal met de praktijk. Boeke kan niet samenwerken. Kritiek wil hij niet horen, hoewel er veel klachten zijn over de slechte schoolresultaten. De Tweede Wereldoorlog breekt uit en dan blijkt het ontbreken van een systeem de redding van veel Joodse kinderen.

'Het is wonderlijk dat de Duitsers De Werkplaats ongemoeid lieten, omdat de school bij de Nederlandse autoriteiten al te boek stond als bolwerk van anarchisme en ander links gepeupel. De Duitsers hadden een heel netwerk kunnen oprollen, er zaten veel Joodse kinderen op onder valse naam. Ik denk dat Kees de Duitsers met zijn charme heeft ingepakt. Een oud-leerling vertelde me dat toen de nazi's de vleugel in beslag wilden nemen, Kees hen vroeg hoe ze dan van al die mooie Duitse muziek zouden moeten genieten. Zo liep hij te schipperen en heeft hij veel mensen kunnen redden.'

De kroon op het werk is de komst van de prinsesjes na de oorlog. 'Maar dat was ook het begin van het einde. Juliana stuurde haar drie oudste kinderen. Het leerlingenaantal verdubbelde, er kwam een bestuur en overheidssubsidie. Kees raakte de greep op zijn school kwijt. Toen Juliana haar kinderen in 1951 van school haalde, was dat de genadeklap. De teleurstelling was enorm. Hij was bijna 70, je zou denken: mooi geweest, maar de school was zijn leven en dat werd hem voor zijn gevoel afgepakt. Zijn ideaal was in zijn ogen mislukt.

'En toch, toen ik in 1972 als kleuter op De Werkplaats kwam, stond het onorthodoxe ideaal van zijn kindergemeenschap nog recht overeind. Zijn ideeën hadden vanaf de jaren zestig een revival beleefd. Misschien leek Kees Boeke soms van de wereld, hij was ook een visionair.'

Daniela Hooghiemstra: De geest in dit huis is liefderijk

De Arbeiderspers; 520 pagina's; € 29,95.

OUD-LEERLING

Daniela Hooghiemstra (45) promoveerde gisteren aan de Universiteit van Amsterdam op een proefschrift over het leven en De Werkplaats van Kees Boeke (1884-1966). Ze zat zelf op De Werkplaats in Bilthoven, studeerde geschiedenis aan de UvA, volgde een postdoctorale opleiding journalistiek in Rotterdam en was redacteur van NRC Handelsblad. Met Dorine Hermans publiceerde ze twee aan het koningshuis gerelateerde boeken: Voor de troon wordt men niet ongestraft geboren en Vertel dit toch aan niemand.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden