OnderzoekVerwarde personen

Vaak een psychose en opvallend veel buitenlanders: de feiten over gedwongen opnames

Een gordel van een bed waarop een patiënt kan worden gefixeerd.Beeld Harry Cock

Jaarlijks worden duizenden mensen met psychiatrische problemen voor korte tijd gedwongen opgenomen omdat ze een acuut gevaar voor zichzelf of anderen vormen. De politiek debatteert over hen, de media schrijven over deze mensen. Maar wie zijn het? De Volkskrant zocht het uit.

Het is vrijdagavond half twaalf als bij burgemeester Hubert Bruls van Nijmegen de telefoon naast zijn bed afgaat. ‘Ik lag op bed, nog even wat te lezen’, zegt Bruls. Hij hoort al aan de toon wie hij aan de lijn heeft. ‘Een psychiater van de crisisdienst. Die praten altijd heel gedragen. Nooit vrolijk. Dat is ook terecht.’ De burgemeester let goed op wat de psychiater hem vertelt over de patiënt over wie hij na dit gesprek moet beslissen. Met een simpele druk op de knop zal hij dan besluiten over diens vrijheid.

De psychiater belt de burgervader uit zijn bed voor een inbewaringstelling (IBS). Met zo’n IBS – sinds 1 januari heet het een crisismaatregel – kunnen personen die door een stoornis een acuut gevaar voor zichzelf of anderen vormen, per direct voor drie dagen worden opgenomen in een psychiatrische instelling. Dat gaat zonder tussenkomst van de rechter. Het is een vergaand middel dat alleen in de ernstigste gevallen wordt ingezet.

Flinke toename acuut gedwongen opnamen psychiatrie, experts wijzen naar ‘kapotte wet’
Het aantal acute gedwongen opnamen in de ggz is in de eerste helft van 2020 flink gestegen. Dat komt niet door de coronacrisis maar door een ‘kapotte wet’, stellen psychiaters. Volgens hen wordt de noodmaatregel te vaak verkeerd ingezet.

Als de psychiater is uitgesproken, opent Bruls zijn laptop om het dossier te bekijken. Het psychiatrische oordeel laat hij over aan de ‘witte jassen’, zoals hij de psychiaters van het crisisteam noemt. Maar uiteindelijk is hij het die op de knop drukt: ja/nee. Die taak neemt hij niet licht op. Daarom leest hij ook altijd het dossier van de patiënt. ‘Je moet besluiten dat er iemand nú – gedwongen – uit de samenleving wordt gehaald.’ Wie haalt de burgemeester eigenlijk van straat?

Geregeld krijgen burgemeester Bruls of zijn collega’s elders in het land te maken met ernstige meldingen. Die krijgen veel media-aandacht. In Nederland wordt zo'n 9 duizend keer per jaar een gedwongen opname opgelegd. Dat aantal steeg de afgelopen jaren licht, in de eerste helft van 2020 werd zo'n 5000 keer iemand acuut opgenomen. Ongeveer eenderde van de inbewaringstellingen wordt uitgevoerd in de tien grootste gemeenten.

Er is maar weinig bekend over de groep die een acute dwangmaatregel krijgt opgelegd. Wie zijn de personen op wie deze uiterste maatregel moet worden toegepast? De Volkskrant verzamelde gedetailleerde gegevens over inbewaringstellingen in de tien grootste gemeenten van Nederland, tussen 2013 en 2018. Op basis van die gegevens kunnen vier conclusies worden getrokken. 

1. Vaak al eerder gedwongen opgenomen

Burgemeester Bruls ziet geregeld dezelfde namen terug als hij op de ja/nee-knop moet drukken. Hij kan het vaak niet laten een opmerking te schrijven. ‘Kan er voor die IBS’er niet een wat systematischer aanpak komen?’ Die terugkeerders staan ook wel bekend als ‘draaideur-IBS’ers’, zegt Niels Mulder, hoogleraar openbare geestelijke gezondheidszorg aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. ‘Als iemand eenmaal een inbewaringstelling heeft gehad, is het risico dat het opnieuw gebeurt groter. Heel cru gezegd besluiten ze dan sneller: laten we het maar weer doen.’

Meer dan de helft van de mensen die een IBS krijgt opgelegd, bevindt zich zelfs al binnen de muren van de psychiatrische zorg. De maatregel is soms de enige manier om iemand onmiddellijk veilig binnen een instelling te houden. Zonder een rechterlijke machtiging staat het zelfs personen met een hevig ziektebeeld in principe vrij om te vertrekken. ‘Als er dan acuut gevaar is, zou het nalatig zijn het niet te doen’, zegt Harm Gijsman, programmadirecteur acute zorg van GGZ-organisatie Pro Persona in Nijmegen.

Langdurig gedwongen opname zou soms beter zijn, maar daarvoor is rechterlijke toestemming nodig. Gijsman: ‘Het aanvragen van een rechterlijke machtiging duurt al gauw een paar weken.’ Zo’n opname geniet ook niet de voorkeur, zegt Bauke Koekkoek, lector onbegrepen gedrag aan onder meer de Politieacademie en zelf verpleegkundige in een crisisteam. ‘Iemand kan bijvoorbeeld een paar dagen per jaar heel slecht functioneren. Dan ben je met een tijdelijke maatregel een stuk beter af.

2. Vooral psychose als diagnose

In bijna dan de helft van de gevallen is een psychose de reden van directe opname. Dat is logisch, zegt Koekkoek. ‘Bij een psychose ervaar je dingen op een andere manier dan de rest van de wereld. Als zo’n wereldbeeld heel krachtig is, wil je niet gecorrigeerd worden.’ Patiënten kunnen stemmen horen die opdragen zelfmoord te plegen. Alleen dwangopvang helpt dan.

De beoordeling van de patiënt vindt vaak plaats in een politiecel of een speciale crisisbeoordelingskamer. De verschillen tussen patiënten zijn groot. Soms kunnen de psychiaters alleen via het luikje van een celdeur met ze praten. Het komt voor dat er geen gesprek meer mogelijk is. ‘Dan komt er alleen maar spuug uit het luikje’, zegt Gijsman.

De kunst voor de psychiater is dan om zo veel mogelijk contact te zoeken met de patiënt en vrienden of familie. Je moet proberen de mensen te spreken die de patiënt goed kennen, zegt Koekkoek. ‘Wat speelt hier nou precies? Moeten we misschien even wachten tot het over is?’ Belangrijke informatie, want het oordeel dat daarop volgt, is allesbepalend.

Elke opname maakt indruk, maar soms blijft er een rondspoken in het geheugen van psychiaters. Zoals die ene keer dat Niels Mulder – naast hoogleraar ook psychiater van de crisisdienst van Parnassiagroep in Rotterdam – een net bevallen moeder van haar kind moest scheiden. Ze was in een psychose geraakt, wilde zich van het leven beroven. ‘Zoiets is heel heftig, en triest ook.’

Naast psychoses worden ook ernstige stemmingstoornissen en dementie als diagnose gesteld. Bij een stemmingstoornis is vaak sprake van een manie. ‘Iemand kan zich dan bijvoorbeeld euforisch voelen’, zegt Bauke Koekkoek. In extreme vorm kan dat gevaarlijk zijn. ‘Maar van een stemmingsstoornis is ook sprake als iemand in een diepe depressie zit.’ In sommige gevallen is dan een IBS nodig, bijvoorbeeld als het risico op zelfmoord groot is.

De schrijnendste situaties die psychiaters tegenkomen zijn gedwongen opnames vanwege dementie. Het merendeel daarvan gaat via een reguliere en minder ingrijpende procedure, maar soms gaat er ineens iets mis. ‘Iemand laat het gas aanstaan of bedreigt plotseling een ander’, zegt hoogleraar Mulder. Als er dan geen bedden voorhanden zijn in verpleeghuizen kan een demente oudere tijdelijk op een psychiatrische afdeling komen. Met zulke gevallen heeft Mulder vaak moeite. ‘Je haalt iemand uit huis, wetende dat diegene niet meer thuiskomt.’

Slechts 7 procent van de diagnoses wordt toegeschreven aan middelengebruik. In de praktijk zijn drugs vaker in het spel, zegt Wilco Tuinebreijer, psychiater bij instelling Arkin en voormalig geneesheer-directeur van de Amsterdamse GGD. Dat heeft te maken met de wijze waarop de diagnose wordt gesteld. ‘Als iemand een psychotische stoornis heeft, is dat bijna altijd belangrijker dan middelenmisbruik’, zet Tuinebreijer. Drugs kunnen een versterkend effect hebben of zelfs de katalysator zijn van een psychose.

Dat laatste ziet Tuinebreijer bij toeristen die door drugs in de war zijn geraakt. ‘Vaak blijken ze al een geschiedenis van psychiatrische problemen te hebben. Al zijn er ook personen die nooit een psychose hebben gehad en het dan toch ineens krijgen. Dat noemden we vroeger een drugspsychose.’ Die laatste groep is na drie dagen IBS vaak volledig opgeknapt. ‘Als ze weggaan zeg je: dat was heel gevaarlijk en echt nooit meer doen.’

3. Vaker een gevaar voor zichzelf

Een IBS kan alleen worden opgelegd als iemand een direct gevaar voor zichzelf of anderen vormt. Ook voor psychiaters is het lastig om dat te beoordelen. ‘Dat is de kunst van het vak’, zegt hoogleraar Mulder. ‘Je kijkt naar de psychiatrische voorgeschiedenis van iemand. Naar risico’s die daaruit naar voren komen.’

Het beeld van de patiënt die anderen bedreigt, klopt vaak niet. Bij meer dan de helft van de gedwongen opnames blijkt de persoon een gevaar voor zichzelf. ‘In de meeste gevallen is iemand suïcidaal’, zegt Mulder. Dat soort incidenten krijgt zelden media-aandacht.

Zelfs als iemand aan alle eisen voor een IBS voldoet, zijn er dilemma’s. ‘Ook een opname op een psychiatrische afdeling is niet zonder gevaar’, zegt psychiater Gijsman. ‘Het kan traumatisch zijn. En als iemand echt suïcidaal is, heb je geen 100 procent garantie dat een patiënt helemaal veilig is binnen een psychiatrische instelling.’

Vrouwen blijken in de meeste gevallen een gevaar voor zichzelf. Mannen dreigen daarentegen juist vaker anderen iets aan te doen. ‘Bij een stoornis uiten mannen zich agressiever’, zegt Bauke Koekkoek. Over het algemeen komt het beeld dat mannen vaker gedwongen worden opgenomen niet overeen met de cijfers. De verdeling tussen mannen en vrouwen over het totaal van alle IBS’en blijkt nagenoeg gelijk. 

4. Buitenlanders vormen een relatief groot aandeel

Een aanzienlijk deel - vier op de tien - van degenen aan wie een IBS wordt opgelegd in de tien grootste gemeenten, is in het buitenland geboren. Dat geldt voor toeristenhoofdstad Amsterdam – waar ruim de helft van de IBS’ers uit het buitenland komt – maar ook in andere steden zoals Breda en Eindhoven is ruim een kwart van de IBS’en voor personen die niet in Nederland zijn geboren.

In Amsterdam hoort psychiater Wilco Tuinebreijer geregeld dat een toerist in psychotische toestand een hotelkamer heeft vernield. Er is geen eenvoudige verklaring voor de oververtegenwoordiging. Migranten die naar Nederland zijn gevlucht, kunnen een deel van de cijfers verklaren. ‘Een vluchteling kan een traumatisch verleden hebben’, zegt Tuinebreijer. ‘Dat kan een oorlog zijn, of de tocht hiernaartoe.’

Ook als je in het buitenland bent geboren en hiernaartoe verhuist, is migratie een risicofactor. ‘Het gaat om sociale inclusie. In hoeverre je wordt opgenomen in de samenleving kan bepalend zijn.’

Impact 

Natuurlijk keurt burgemeester Bruls het niet goed dat die man in zijn onderbroek langs de snelweg loopt. ‘Maar loopt hij lángs de snelweg of eróp?’ Zo concreet wil Bruls het hebben. Brengt hij anderen of zichzelf in gevaar? Komt dat door een psychose, of een andere stoornis? Als dat allemaal twijfelachtig is, drukt Bruls op ‘nee’. ‘Dan gaat het niet door, dan zorgen ze maar dat ze hem op een andere manier bij die snelweg wegkrijgen.’

Bruls heeft veel vertrouwen in het oordeel van de psychiaters. In de vijftien jaar dat hij bestuurder was, kwam het slechts enkele keren voor dat hij op ‘nee’ drukte. Maar wat als hij een IBS afwijst en er tóch iets gebeurt? ‘Ik ben níét verantwoordelijk als iemand een ander doodsteekt, om het heel bot te zeggen’, zegt Bruls. ‘Ik kijk niet naar criminelen, ik bekijk of het in het belang van de persoon en de samenleving is dat iemand gedwongen wordt opgenomen.’

In het overgrote deel van de gevallen dat hij wel op ‘ja’ drukt, hoort hij daarna nooit meer wat over de IBS die hij heeft uitgevaardigd. ‘Als burgemeester onderteken ik, en dan is het klaar.’ Dat steekt hem. Hij zou graag weten wat zijn besluit voor impact heeft gehad. ‘Wat is er met die mensen gebeurd? Daar hoor ik nooit wat van terug.’

Van de tien grootste gemeenten leverden Nijmegen en Groningen geen gedetailleerde gegevens over alle jaren aan. Herkomstgegevens waren in Tilburg en Almere vaak onbekend en zijn daarom weggelaten uit het overzicht. 

Nieuwe wet voor gedwongen opnames

Na invoering van de Wet verplichte ggz en de Wet zorg en dwang heet de IBS sinds 1 januari een crisismaatregel. De burgemeester moet de patiënt nu ook verplicht horen. Hij kan naast een gedwongen opname ook andere vormen van zorg, zoals verplichte inname van medicatie, opleggen. 

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden