Uw gids voor de Catshuis-onderhandelingen

Vanaf morgen staat politiek-Den Haag in het teken van de tussenformatie. Mark Rutte, Maxime Verhagen en Geert Wilders trekken zich terug in het Catshuis. De opdracht: maximaal 16 miljard euro bezuinigen. Het is dé lakmoesproef voor het kabinet-Rutte. Wie zijn de hoofdrolspelers? Wat zijn hun belangen? Waar liggen hun kansen en wat zijn hun valkuilen?

Het Catshuis Beeld anp

Mark Rutte (VVD)

De uitgangspositie
De premier en zijn VVD hebben van de 3 partijen het minst te verliezen. Het was voor de liberalen al geen enkel probleem om in 2010 een bedrag van 18 miljard euro te bezuinigen. Die nieuwe miljarden kunnen er ook nog wel bij. Sterker: de VVD komt zo steeds dichter bij de uitvoering van het eigen verkiezingsprogramma, want daarin staat dat er in totaal 29 miljard euro moet worden bezuinigd. De VVD spint in electoraal opzicht doorgaans garen bij bezuinigingen. De achterban is gevoelig voor het argument dat 'het huishoudboekje wel moet kloppen'.

Credo
'We mogen onze schulden niet doorschuiven naar volgende generaties'. En: 'Laten we het vertrouwen van de financiële markten niet verspelen.' En, sinds donderdag: 'De nieuwe realiteit samen onder ogen zien.'

Rol aan tafel
Rutte is de aanjager. Zijn onstuitbare positieve grondhouding is inmiddels legendarisch. Er zijn geen problemen, alleen uitdagingen. De premier beschikt over het vermogen mensen die het even somber inzien, binnen de kortste keren weer uit de put te praten. Zo krijgt hij zelfs bij politieke tegenstanders veel voor elkaar. Bij Verhagen en Wilders zou het dus ook moeten lukken.

De kansen
Voor de VVD is zo'n bezuinigingsronde een uitgelezen kans om wat uitgestelde wensen alsnog uit te voeren. Zaken als de verkorting van de duur van de WW-uitkering, het verminderen van de ontslagbescherming voor werknemers en het afschaffen van de basisbeurs voor studenten, kunnen opeens weer terug op tafel komen. Hetzelfde geldt voor extra bezuinigingen op de ambtenaren en verdere verlaging van het budget voor ontwikkelingssamenwerking. Het zijn stuk voor stuk wel wensen waar PVV en/of CDA grote bezwaren tegen hebben.

De valkuil
Voor de VVD is het vooral de kunst CDA en PVV aan boord te houden. Te veel druk kan averechts werken, zeker op Wilders, die eigenlijk helemaal geen zin heeft om 'in opdracht van Europa' krom te liggen. Uiteindelijk staat het voortbestaan van het kabinet en van Ruttes premierschap op het spel. De liberalen zijn ervan overtuigd dat Rutte uiteindelijk kan profiteren van zijn jaren in het Torentje en de 'premierbonus' kan incasseren. Maar daarvoor is het nu te vroeg. De oppositie spreekt niet voor niets van de 'Rutte-recessie'. Eerst moet Rutte aan de kiezers laten zien dat zijn beleid vruchten afwerpt.

De onbegaanbare wegen
De VVD kent niet veel taboes, maar de hypotheekrenteaftrek is er toch eentje. Als het stelsel rondom het eigen huis toch wordt versoberd, zal Rutte, na al zijn eerdere beloften, veel woorden nodig hebben om uit te leggen hoe het zo gekomen is.

Geert Wilders (PVV)

De uitgangspositie
Die is beroerd. Deze operatie is wel het laatste waar Wilders op zit te wachten. Vrijwel elke bezuiniging brengt hem verder af van zijn verkiezingsprogramma. Hij brak al beloften om de AOW-leeftijd intact te laten, de marktwerking in de zorg te stoppen en meer agenten op straat te krijgen. De grens komt in zicht. Bovendien is het voor hem niet te verkopen dat al die nieuwe ellende nodig is 'omdat het moet van Europa'. Want daar wil de PVV nou juist niks mee te maken hebben. Het is niet voor niets dat juist Wilders de afgelopen weken de spanning steeds opvoerde. Het wordt serieus de vraag of de PVV de nieuwe maatregelen wel kan verkopen aan de achterban.

Credo
'Laten we niet aan cijferfetisjisme doen.' En, over CDA'er Bleker: 'Laat hem zijn streep maar trekken. Dan blijven er van de 10 zetels nog een stuk of 4 over. Voor iedere miljard ontwikkelingshulp eentje.'

Rol aan tafel
Hoewel Wilders op het eerste gezicht weinig te winnen heeft, weet hij één ding zeker: het laatste dat CDA en VVD nu willen is verkiezingen. Ze hebben tijd nodig en die kan alleen Wilders hen gunnen. Ze zijn op hem aangewezen. Wilders toonde zich in de formatie van 2010 een harde, maar transparante onderhandelaar. Hij is bereid te incasseren, als hij maar kan laten zien dat hij er iets voor terugkrijgt. En bovendien: afspraak is afspraak. CDA en VVD vinden hem een betrouwbare onderhandelingspartner. En ze weten hoe het werkt: uiteindelijk is Wilders alleen geïnteresseerd in het beeld naar buiten toe. Zelfs tijdens de onderhandelingen zit hij voortdurend met zijn iPad op tafel te kijken naar de opiniepeilingen en naar reacties op uitgelekte bezuinigingsplannen. Zolang zijn achterban niet in opstand komt, is Wilders bereid ver te gaan.

De kansen
Die zijn er weinig. Wilders zit in het defensief. Hij kan hooguit proberen de schade te beperken.

De valkuil
Te snel opgeven. Een val van het kabinet komt ook voor de PVV te vroeg. De PVV-agenda op gebied voor asiel en integratie is nog niet klaar. Er zijn nog nauwelijks wetten door de Kamer. Alles kan nog worden teruggedraaid. Dan is alles voor Wilders voor niks geweest. Bovendien: de machtspositie die Wilders nu heeft, krijgt hij nooit meer terug. Het CDA zal niet meer met hem in een coalitiebootje stappen. Voor PvdA, D66, GroenLinks en SP was dat sowieso al geen optie. Blijft alleen de VVD over. Zelfs als Wilders de volgende verkiezingen wint, belandt hij in de oppositie.

De onbegaanbare wegen
Lastig te zeggen, want Wilders is in veel opzichten een onbeschreven blad. Hij heeft zich in de formatie van 2010 zeer flexibel getoond. Maar hij is ook onberekenbaar en kan er zomaar mee ophouden als hij zich niet serieus genomen voelt. Er is geen partij die hem corrigeert, er is alleen Wilders. Een nieuw bezuinigingspakket zonder ingrepen in ontwikkelingssamenwerking, het ambtenarenapparaat en de cultuur lijkt voor de PVV een onbegaanbare weg.

Maxime Verhagen (CDA)

De uitgangspositie
Verhagen, nog altijd de officieuze leider van het CDA, staat onder grote druk. Zijn achterban vindt dat de partij in 2010 meer dan genoeg heeft ingeleverd bij de PVV. Een wetenschappelijke analyse van het gedoogakkoord toonde in 2010 aan dat juist het CDA in de onderhandelingen het meest had binnengesleept, maar in de beeldvorming zijn toch vooral de successen van Rutte en Wilders blijven hangen. Het CDA heeft een lange traditie in het strak beheren van de overheidsfinanciën, dus dat valt wel uit te leggen aan de kiezers. Tegelijkertijd komen er zeker onderwerpen op tafel (ontwikkelingssamenwerking, de publieke omroep, nieuwe cultuurbezuinigingen) die voor de christen-democraten heel lastig te verkopen zijn. Op de achtergrond speelt de ambitieuze agenda van het Strategisch Beraad van het CDA, waarin onder meer de hypotheekrenteaftrek onhoudbaar wordt verklaard.

Credo
'Er zijn geen taboes.' En: 'We komen er niet als we onze verkiezingsprogramma's aan elkaar blijven voorlezen.'
Rol aan tafel Verhagens status als onderhandelaar is bijna mythisch. Zijn ervaring is groot: al tien jaar maakt hij deel uit van elk belangrijk CDA-onderhandelingsteam. PvdA'er Jacques Tichelaar bedoelde het in 2007 complimenteus toen hij Verhagens rol aan tafel omschreef als 'een rat, net als ik', maar zo is het niet door iedereen begrepen: van de rattenstatus komt Verhagen nooit meer af. Er is dit keer één bijzondere omstandigheid: Verhagen deed begin dit jaar afstand van zijn aanspraken op het CDA-leiderschap. Paradoxaal genoeg kan dat nu in zijn voordeel zijn: Verhagen heeft niets meer te verliezen, behalve zijn reputatie als een politicus die het onderste uit de kan weet te halen.

De kansen
De tussenformatie kan voor het CDA gunstig uitpakken. De beeldvorming over het gedoogakkoord in 2010 werd gedomineerd door de toon van de VVD en met name de PVV: minder asielzoekers, een scherp integratiebeleid, strengere straffen, harder rijden, bezuinigingen op de publieke omroep en op de cultuur. Dat strooigoed, 'waar rechts Nederland de vingers bij aflikt', maar waar juist veel CDA'ers moeite mee hadden, ligt nu niet meer op tafel. Het CDA, Verhagen voorop, wil nu serieus hervormen op de arbeidsmarkt, de woningmarkt en in de zorg. Eventueel komt zelfs een eerdere verhoging van de AOW-leeftijd in beeld. Het zal niet meevallen om de PVV te overtuigen, maar aan de andere kant: zonder serieuze hervormingen komt de benodigde 16 miljard niet in zicht. De kansen voor het CDA zijn dus niet slecht.

De valkuil
Verdere afbraak van het sociale gezicht van het CDA dreigt. Wilders moet worden bediend. Zonder verdere sloop van het budget voor ontwikkelingssamenwerking lijkt het zelfs vrij zinloos om aan de onderhandelingen te beginnen. Dat gaat pijn doen in het kamp-Verhagen. Ook het onderwijs, de cultuur en de omroepen worden wellicht niet gespaard. VVD en PVV kunnen dat lachend doen. Het CDA alleen als een boer met kiespijn.

De onbegaanbare wegen
Het CDA is van oudsher een elastische partij, maar niet tot in het oneindige. Er kan wellicht nog wel iets van het budget voor ontwikkelingssamenwerking af, maar Verhagen krijgt grote problemen met de achterban als het te ver gaat. Zijn partijgenoot Bleker dreigde in de winter al dat dan de grens van het incasseringsvermogen in zicht komt: 'Nooit niet', aldus Bleker over Wilders' suggestie om nog 4 miljard van het ontwikkelingsgeld af te halen. 'Als er ergens een streep getrokken wordt , dan zou het wel eens op zo'n punt kunnen zijn.' Die woorden zullen nadreunen als ze nu weinig waard blijken.


De onzichtbare vierde man: Kees van der Staaij (SGP)

De onzichtbare man van de tussenformatie heet Kees van der Staaij, partijleider van de SGP en sinds vorig jaar de officieuze junior-gedoogpartner van het kabinet. Zonder SGP - die welwillend staat tegenover het meeste kabinetsbeleid - heeft de coalitie geen meerderheid in de Eerste Kamer en zal veel omstreden wetgeving daar sneuvelen. Er is vooral veel wat het kabinet niet doet, teneinde de SGP niet te ontrieven. Denk aan het niet uitbreiden van het aantal koopzondagen, het niet aanpakken van weigerambtenaren en het niet al te diep snijden in het budget voor grote gezinnen.
Alle betrokkenen hebben er lol in net te doen alsof de band tussen kabinet en SGP helemaal niet bestaat, maar het is een publiek geheim dat Rutte het lijntje met Van der Staaij kort houdt. De SGP-leider zelf doet ook graag geheimzinnig over zijn positie.

Credo
'Wij zitten niet aan de tafel. Ook niet onder de tafel. En wat er in de achterhoofden van de onderhandelaars zit is het geheim van het Catshuis.'

Pikant
Ook de SGP zit niet te wachten op verdere afbraak van de ontwikkelingshulp. Dat kan Verhagen handig uitspelen. Van der Staaij heeft wel een paar andere opties: 'Kinderopvangsubsidies en tweeverdienersbonussen kosten jaarlijks miljarden, zonder dat ze nou echt meer banen opleveren. Bovendien bevoordelen die subsidies vooral de hogere inkomens. Dat is niet de bedoeling.'

Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden