Utrecht komt terug van dubieus uniformverbod

AMSTERDAM..

Van onze verslaggever

Victor Lebesque

Hoogleraar strafrecht Schalken zegt: 'Preventieve arrestatie kennen wij niet.' Met andere woorden: in de rechtsstaat Nederland mogen mensen niet zomaar worden opgepakt. Laat staan dat 'zomaar opgepakten' bij een temperatuur van een paar graden boven nul in de catacomben van een voetbalstadion mogen worden gekooid en daar bij ontstentenis van toiletten ook nog eens urenlang hun plas moeten ophouden.

De 'autoriteiten' in Utrecht dachten dat het wel kon. Zaterdag werden daar 170 personen aangehouden. Zeventig van hen zouden een strafbaar feit - het negeren van een demonstratieverbod - hebben gepleegd. De andere honderd werden, zonder dat zij ook maar iets hadden gedaan, gearresteerd op grond van hun uiterlijk.

'Je hebt de verkeerde kleren aan op het verkeerde moment', kreeg een meisje te horen toen haar de boeien werden omgedaan. Aan het kritisch oog en de persoonlijke inschatting van de politieman werd overgelaten of iemand in aanmerking kwam om opgepakt te worden. Het dragen van een zogenoemde PLO-sjaal kon al fataal zijn.

In Utrecht is een overheidsfunctionaris op een trouvaille gekomen. Hij had de ingeving dat artikel 435 a van het Wetboek van Strafrecht een probaat middel kon zijn om een poging tot het houden van een tweetal verboden demonstraties - een betoging van het ultra-rechtse CP'86 en een tegendemonstratie van anti-fascisten - in de kiem te smoren.

Toestemming voor de demonstraties was door de burgemeester geweigerd. Een week eerder waren in Rotterdam CP'ers slaags geraakt met anti-fascisten en werden 170 arrestaties verricht. De burgemeester van Utrecht stelde uiteraard geen prijs op herhaling van die tonelen.

Wie bedacht heeft dat zaterdag in de Utrechtse binnenstad personen op 'uiterlijke kenmerken' konden worden gearresteerd, is vooralsnog onduidelijk. De 'liberale' burgemeester Opstelten, de 'kritische' hoofdcommissaris Wiarda of de 'dienaar van het recht' hoofdofficier van justitie Berger? Alle drie gaven zaterdag toe dat er door de politie arrestaties werden verricht op grond van artikel 435 a.

Artikel 435 a stelt strafbaar 'hij die in het openbaar kledingstukken of opzichtige onderscheidingstekens draagt of voert, welke uitdrukking zijn van een bepaald staatkundig streven'. Het artikel, aangeduid als het 'uniformverbod', dateert uit 1933. Er werd mee beoogd 'te voorkomen dat staatkundige spanningen van die tijd door prikkeling nog zouden toenemen en politieke machtsontwikkeling te belemmeren'.

In feite was het bedoeld om provocerend optreden van de NSB te kunnen aanpakken. De kledingstukken waarmee NSB'ers uiting gaven aan hun staatkundig streven, zo staat in een arrest van de Hoge Raad uit 1934, waren zwart hemd, boord en das. Verboden 'opzichtige', of zoals de regering destijds dit woord parafraseerde met 'uittartende', onderscheidingstekens waren het hakenkruis en de wolfsangel.

Met het artikel werd niet alleen, zij het sporadisch, opgetreden tegen fascisten. Ook socialisten (SDAP'ers) werden veroordeeld wegens het getooid zijn met een rode tulp op 1 mei of wegens het dragen van rode broeken en rokken. De laatste jurisprudentie over artikel 435 a dateert van 1937: het leidde een sluimerend bestaan tot de herontdekking vorige week in Utrecht.

De Utrechtse 'driehoek' - burgemeester, hoofdofficier van justitie en korpschef - heeft maandag het optreden van de vierhonderd man sterke politiemacht geëvalueerd. Die bezigheid heeft het drietal kennelijk tot andere gedachten gebracht. Tijdens een pauze in het langdurig beraad gaf burgemeester Opstelten zijn woordvoerder de opdracht mee te delen dat 'artikel 435 a niet is toegepast'.

De woordvoerder zei dat alleen mensen zijn aangehouden die tot driemaal toe de vraag 'Wat doet u hier', volmondig beantwoordden met 'Ik ga demonstreren'. De Utrechtse politie meldde maandagmiddag dat 'het lang niet zeker is of de verdachten ook op 435 a zullen worden gedagvaard'.

Het heeft er alle schijn van dat de Utrechtse driehoek spijt heeft van de massale arrestaties op grond van 'uiterlijke kenmerken' en daarom nu jokt dat artikel 435 a niet werd toegepast. Hoewel wellicht een niet onaanzienlijk deel van de anti-fascisten in staat geacht mag worden de openbare orde te verstoren als ze daar de kans voor zou hebben gekregen, mogen factoren als kale kop, punk-kapsel, verkeerde ringetjes, schoeisel of een sjaaltje iemand niet zonder meer tot verdachte bestempelen. Dat zou van onaanvaardbare willekeur getuigen.

Maar ook vervolging wegens overtreding van het demonstratieverbod is een hachelijke zaak. Een groepje anti-fascisten heeft bloemen gelegd bij het Anne Frank-monument. Het is de vraag of de rechter dat als een verboden demonstratie zal beoordelen. Degenen die antwoordden 'Ik ga demonstreren', hebben geen voltooid delict gepleegd. Hooguit deden zij een poging tot demonstratie, maar poging tot overtreding is in het Nederlandse strafrecht, anders dan poging tot misdrijf, niet strafbaar.

De Utrechtse politie heeft onder supervisie van de burgemeester en de hoofdofficier de normale regels van het strafrecht volstrekt genegeerd. Iemand kan alleen worden aangehouden als hij verdachte is. En verdacht is iemand pas als uit feiten of omstandigheden een redelijk vermoeden van schuld aan enig gepleegd strafbaar feit voortvloeit.

De wet stelt strenge grenzen aan vrijheidsbeneming, het zwaarste dwangmiddel dat de overheid kan toepassen. Ook het Europese mensenrechtenverdrag geeft waarborgen tegen lichtvaardige vrijheidsbeneming. Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens heeft ooit beslist dat detentie ter voorkoming van strafbare feiten zonder dat voorgeleiding voor een rechter volgt of de bedoeling van een berechting aanwezig is, niet is toegestaan.

Nu het nog maar de vraag is of het Openbaar Ministerie de 170 arrestanten ook voor de rechter zal brengen, kan het Utrechtse politie-optreden niet door de beugel. Voorkoming van ordeverstoring door simpelweg mensen op te pakken op grond van hun uiterlijk is juridisch een uiterst dubieus paardemiddel, waarmee op de rand van de rechtsorde werd geopereerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden