Utrecht is geen vele steden

Doet Utrecht er goed aan Culturele Hoofdstad van Europa te willen worden? Een gesprek tussen Bert van Meggelen, intendant van Rotterdam Culturele Hoofdstad 2001 ('De Jaarbeurs, daar kun je wat mee') en Giep Hagoort, lector Kunst en Economie aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht....

In de gewelven van het Palais des Beaux Arts in Lille, galmde het van de mooie woorden. Je kon ze opvatten als aansporing voor Utrecht, op een aardige Europese afstand van nog geen drie uur autorijden. Het was vorige week bij de officiële opening van de grote Rubens-tentoonstelling. Met die typische Franse grandeur presenteerde Lille zichzelf en de omliggende regio als Europese Culturele Hoofdstad voor 2004. Een stad en een streek die niet zwart zijn, maar kleurrijk. Gloedvol ging het daar over gastronomie, over joie de vivre en over openheid.

Goed voorbeeld voor Utrecht?

'Nee', zegt Giep Hagoort, lector Kunst en Economie, met klem. 'Ik vind dat je Utrecht op z'n eigen merites moet beschouwen. Utrecht is vanaf de eerste eeuw na Christus al een Europese stad. We hebben daaraan gewerkt, dat zie je aan de monumenten. Als Europese Culturele Hoofdstad koester je die geschiedenis, en daarnaast formuleer je een nieuwe ambitie. Maar niet vanuit een soort grauwheid of citymarketing of ideeën over ”op de kaart zetten”, dat is het jargon van het eind van de vorige eeuw. Utrecht heeft dat in 2018 niet nodig om toch een interessante Europese Culturele Hoofdstad te zijn.'

En het belang voor de regio?

Hagoort: 'De regio is erg belangrijk. Ik denk dat het concept van Culturele Hoofdstad in grote mate aan slijtage onderhevig is; dat het steeds meer gaat om metropolen, regio's die een dwarsdoorsnede van Europa laten zien. Dan hoort Amersfoort er dus ook bij. Met de provincie zijn we nu al heel actief.'

En joie de vivre?

'Dat is er nu al, als je op een fantastische zomeravond langs de grachten loopt. Dan wil je niet meer weg uit Utrecht.'

Bert van Meggelen, die in 2001 Rotterdam Culturele Hoofdstad als intendant mee vormgaf, trekt intussen geen opgewekt gezicht. Wil hij het Utrechtse feest nu al bederven?

'Nee hoor, elke stad moet gewoondoen wat zij niet laten kan.'

Hagoort: 'Dat vind ik nou bemoedigend.'

Van Meggelen: 'Waar ik het wel mee eens ben: dat de formule die nu wordt gehanteerd, versleten raakt. Dat betekent dat elke nieuwe stad die Culturele Hoofdstad wil worden, zich moet afvragen hóe vorm te geven aan die ambitie. Met een programma alleen ben je er niet. Je moet het optuigen, omdat je ook nog iets anders wilt bereiken. Na een jaar is het programma weer weg en dan moet er iets gebeurd zijn.

'De vraag die ik aan Utrecht heb: wat heeft de stad ermee in de zin? Het is alleen mogelijk als je tussen nu en dan - zeg 2018 - een aantal mijlpalen zet, waarbij Utrecht meer doet dan zeggen dat ze wil. Utrecht moet laten zien dat ze cultuur en cultuurbeleid tot sleutel van de toekomst wil maken. Ze moet substantiële stappen willen maken, waarvan de stad de winst ook inziet als ze geen Culturele Hoofdstad mocht worden.'

Hagoort: 'Het gevaar is dat het over de hoofden van de kunstenaars in de stad gaat. Er moet een productieklimaat zijn. Daar zal Utrecht in moeten investeren. En ik ben er niet zeker van of dat ook gebeurt, met name in de beeldende kunst. Utrecht moet een art valley willen zijn. Als je daar niet voor kiest, is zo'n titel van Culturele Hoofdstad een lege huls.'

Het thema van Rotterdam 2001 was 'de stad is vele steden' - bedoeld als een bonte raamvertelling, waarin ook de nieuwe Rotterdammers hun zegje konden doen. Voor het zelfbewustzijn van de culturele instellingen van allochtonen in Rotterdam is het goed geweest, aldus Van Meggelen. Maar hij erkent ook dat ze zich vergist hebben in de bereikbaarheid van allochtone groepen.

Moet Utrecht zich daar ook zorgen over maken?

Hagoort: 'Bert heeft zich veel problemen op de hals gehaald met dat fantastische concept van de vele steden. Dat was heel complex, en tegelijkertijd moest die raamvertelling toch ook bijna iedereen aanspreken. Maar het heeft ons in Utrecht wel enorm gei¿nspireerd. Zo'n concept is de eerste stap. Er moet voor Utrecht wel een boodschap zijn, een missie. En die is in Utrecht heel intern gericht.

'We schitteren hier nogal graag op het tweede plan. Ik ben zo blij met het idee van Culturele Hoofdstad, omdat we nu eens gaan afrekenen met die middelmatigheid.

andelijk hebben we al gescoord met Lombok, als 'Lhet gaat om een tolerante multiculturele samenleving. Met het Utrechtse theatermodel hebben we gescoord, door te laten zien dat je vanuit de kleinschaligheid de krachten kunt bundelen.'

Maar heeft dat Europese allure? Is dat voldoende om dat beeld van een tamelijk suffe provinciestad bij te stellen?

Hagoort: 'Er zijn honderden mensen die het alsjeblieft zo willen houden, omdat dat wel zo rustig is, maar het past niet meer. Utrecht moet een stap vooruit doen, hoor je steeds meer. Die ontwikkeling is al tien jaar aan de gang, en daarin past het streven om Culturele Hoofdstad van Europa te worden perfect. Je moet Europa alleen niet meer verengen tot de oude Europese Unie. Utrecht moet juist het nieuwe Europa willen ontdekken.'

Van Meggelen ziet overigens onmiddellijk hoe de stad zich niet moet presenteren aan 'Europa'. Want zoals de stad is omgesprongen met de ontwikkeling van het nieuwe stationsgebied: 'Dat vind ik dus echt naatje. Er is een variant overgebleven die in Alblasserdam niet zou misstaan. Wat moet Utrecht dan nog toevoegen aan de Europese cultuur?

'Goed, er is een aardig museum, het Centraal Museum, maar het blijft een provinciaal museum. Daar zijn aardige dingen gedaan. Panorama 2002, met al die objecten op de daken, dat mocht er zijn. En de meneer die dat bedacht heeft, Sjarel Ex, komt nu naar Rotterdam.'

'Ik gun het Utrecht, maar ik zie de mentaliteit die nodig is om Culturele Hoofdstad te willen zijn, zoals Giep omschrijft, nog te weinig. Utrecht moet wel keihard vasthouden aan de ambitie. Neem de Universiteit van Utrecht. Met tweeduizend studenten is dat nog geen Europees georiënteerde universiteit.Ook die universiteit zal op z'n grondvesten moeten schudden om die Europese ambitie waar te maken.'

Sterke punten ziet Van Meggelen toch ook wel. De Jaarbeurs!

'Europa is geen culturele entiteit, het is een monetaire unie, en een markt. Mijn verwachting is dat het belang van nationale staten zal afnemen en het belang van regio's en steden groeit. Daar moet Utrecht op in spelen. Utrecht is in één opzicht een Europese stad: het is een Europese Jaarbeursstad. Waarom niet een netwerk gesmeed van Jaarbeurssteden? Je kunt samen een interessante formule ontwikkelen met de culturele dimensie van Jaarbeursstad.'

Hagoort: 'De gedachte is interessant, maar je moet niet alleen daarop focussen. In 2013 wordt de Vrede van Utrecht gevierd. Daar zijn vier, vijf landen bij betrokken. Dat moet een start zijn om je Europese ambitie te realiseren. Uit die landen moet je steden bij elkaar brengen.

'Ook de universiteiten en ook de culturele sector moeten daaraan bijdragen. Er is genoeg te doen, ook in de samenhang van sport en cultuur. Als het lukt de Tour de France in 2007 naar Utrecht te halen, moet je daaraan een Europees cultureel cachet durven geven. Anders blijft de middelmaat regeren en zal de ambitie nooit slagen.'

Misschien nog een laatste, waarschuwend woord?

Van Meggelen: 'Als je denkt dat het leuk is om dat etiket te hebben, kun je het maar beter laten. Ik heb gezien wat het met Glasgow heeft gedaan, dat jaar als Culturele Hoofdstad. Daar zijn ze het gevoel kwijtgeraakt van: wij zijn een rotstad. Zo'n gevoel teweeg brengen, is het allerbelangrijkste.'

Hagoort: 'Bert kijkt te veel van buiten naar ons. Toch vind ik dat we dit soort geluiden serieus moeten nemen. Zi¿j hebben geen gelijk en wij ook nog niet, maar we willen het wel hebben. Utrecht heeft sterke punten genoeg.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden