UTOPIA

Utopia is menselijk en aanmoedigend: neem je leven en je dromen zelf ter hand. Bouw je eigen wereld.

Beeldende kunst


Utopia, 1900-1940. Visies op een Nieuwe Wereld. De Lakenhal Leiden, t/m 5 januari 2014


lakenhal.nl


In tijden van crisis smeult het verlangen naar een betere wereld. Niet gek dus dat televisiegoeroe John de Mol aankomende januari een realityprogramma begint, gewijd aan de ideale staat Utopia. Daarin bouwen vijftien vrijbuiters 'ergens op deze aarde' aan een nieuwe minisamenleving. Uiteraard gaat het De Mol niet om het creëren van een mogelijk betere wereld, maar om het uitspinnen van klein menselijk leed.


Hoe anders was dat honderd jaar geleden, toen ook sprake was van crisis en verwarring. In De Lakenhal in Leiden zijn onder de titel Utopia 1900-1940 twee kunstenaarsstromingen bijeengebracht, die elk op hun eigen manier zochten naar en werkten aan een nieuwe samenleving. Van de ene groep, de constructivisten, waartoe ook Stijlkunstenaar Theo van Doesburg wordt gerekend, is het maatschappelijk engagement bekend. Maar het idealisme van de andere , de expressionisten, dreigde te verschrompelen tot artistieke ambities, waarbij heftig kleurgebruik uiting geeft aan diep verscholen emoties.


Door nu naast schilderijen ook films, foto's, speelgoed, maquettes en affiches te tonen, laat Lakenhal-conservator Doris Wintgens Hötte zien dat ook de expressionisten een verder reikend visioen hadden. Dat wordt bepaald door verzet tegen de industrialisatie, die in hun ogen van mensen robots maakt, en het dreigende decor van de Eerste Wereldoorlog.


In Leiden is klip en klaar dat de extatisch kronkelende vrouwen van expressionistische schilders als Jan Sluijters, Max Pechstein en Emil Nolde niet voortkomen uit fantasie. Zij zijn uit het leven gegrepen. Zo is Sluijters' Danseres (1920) gebaseerd op de destijds beroemde, in Nederland gevestigde dansperformer Gertrud Leistikow. Bij voorkeur naakt en gemaskerd ontdeden Leistikow en consorten zich in de vrije natuur van regels en zorgen, zochten zij naar individuele vrijheid, zoals blijkt uit talloze foto's. Vooral in de dans kreeg het vrijheidsideaal vorm, maar ook de gebouwde omgeving moest anders. In rijk gedecoreerde feestzalen met koepels en glas kon de gemeenschap elkaar in paradijselijke sfeer treffen, ook in de helsvuile, anonieme stad.


Lijnrecht hiertegenover zagen de deels in dezelfde tijd wortelende constructivisten, van Rietveld tot El Lissitzky en Léger, juist wel toekomst in machines en techniek. In hun droom van orde en structuur is het individu ondergeschikt. Dat zie je aan de op glas geschilderde abstracte composities van Van Doesburgs onbekendere geestverwant Huib Hoste, waarin elke persoonlijke toets is uitgebannen. Dat zie je aan de schematische schilderijen, die een ode brengen aan fabrieken en vliegmachines, en aan de gebouwen, die hoekig zijn en strak, net als de lichaamstaal. Mondriaan met zijn houterige jazzdansje een zonderling? Zijn mechanische beweging domineert als ode aan de machine alle dans- en toneelvoorstellingen.


Hoe uiteenlopend ook, beide kunstenaarsgroepen maakten schilderijen, kinderspeelgoed, meubels, dansvoorstellingen, maquettes en gebouwen om hun eigen leven en leefomgeving vorm te geven. Rietvelds rechthoekige, handgemaakte bolderkar is niet gemaakt als museumstuk. Hij is gehavend door jarenlang gebruik.


Dat maakt Utopia menselijk en aanmoedigend: neem je leven en je dromen zelf ter hand. Bouw je eigen wereld. En stuur de deelnemers van de realitysoap Utopia ter inspiratie eerst even naar Leiden, dan komt er misschien meer uit hun handen dan kommer en kwel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden