Utopia kan nooit lukken

De zoektocht naar de ideale samenleving in het tv-programma Utopia gaat mislukken, weet Mark van Vugt. Bij gebrek aan familiebanden, God en vijanden zullen klaplopers de overhand krijgen.

Bestaat Utopia, de ideale samenleving? En zou je er willen wonen? Of beter: hoelang zou je het er uithouden? Die vragen stellen de volgers van het gelijknamige SBS6-program-ma waarin vijftien volwassen Nederlanders hun eigen Utopia van de grond proberen te tillen in een loods nabij Hilversum. Het is een fascinerende productie uit de stal van John de Mol, die waarschijnlijk wereldwijd gekopieerd gaat worden. Maar ik vraag me af of de deelnemers zich realiseren dat Utopia niet bestaat. Utopia betekent in het Grieks letterlijk een 'niet-bestaande plek'. Utopia kán ook helemaal niet bestaan en er zijn goede wetenschappelijke redenen waarom ook dit sociale experiment in mineur zal eindigen.


De zoektocht naar Utopia is van alle tijden. Klassieke filosofen als Plato en Thomas More creëerden op papier hun eigen versie van de ideale samenleving in de tijd waarin ze leefden. More's Utopia kende geen geld en particulier bezit, er was vrijheid van godsdienst, en iedereen had recht op een huis, werk, ziekenzorg en zelfs euthanasie. Later verzonnen filosofen van socialistische, kapitalistische en ecologische huize hun eigen versie van de ideale samenleving. Milieugoeroes zagen in Utopia hun ideaal van 'terug naar de natuur', terwijl religieuze leiders Utopia gebruikten om een sekte te stichten.


Het probleem van Utopia zit hem in de menselijke natuur. Elke groep heeft namelijk te maken met klaplopers (freeriders in het Engels) oftewel mensen die wel profiteren van een lekker maal, een goede matras of een rokende schoorsteen, maar die daar zelf niet voor willen (of kunnen) werken. Kortom, eigenbelang gaat voor groepsbelang. Naarmate de tijd vordert nemen de klaplopers in de groep de overhand en valt het Utopisch ideaal in duigen.


Dit conflict tussen eigenbelang en algemeen belang heet in het wetenschappiaans een sociaal dilemma. De evolutie heeft oplossingen bedacht voor dit soort sociale dilemma's, maar die ontbreken vaak in Utopische samenlevingen.


De eerste oplossing is verwantschap. Mensen (en dieren) houden meer rekening met anderen als die hun genen delen, familie dus. De Utopianen proberen hardnekkig een familiegevoel te creëren want er wordt veel geknuffeld en gekust, net als bij onze vlooiende apenneefjes en -nichtjes. Maar uiteindelijk blijven het genetische vreemdelingen van elkaar.


Een andere oplossing is wederkerigheid: ik doe iets voor jou als jij iets voor mij doet. Dat werkt op kleine schaal in Utopia, bijvoorbeeld serveerster Charlotte geeft een sigaret aan aannemer Paul, die belooft dat zij bij de kachel mag zitten die hij net heeft gemaakt. Maar in een grote groep werkt wederkerigheid niet omdat je niet precies kunt bijhouden wie wat aan wie schuldig is. Er is weliswaar een taakverdeling, maar de Utopianen houden zich er niet aan en sommigen (ondernemer Hakim) bemoeien zich overal mee, tot groot verdriet van anderen (huisvrouw Vanessa). Bovendien zullen de Utopianen minder voor elkaar over hebben naarmate de maandelijkse verkiezingen naderen waarin telkens een Utopiaan wordt verstoten.


Straffen

De psychologie suggereert nog een andere oplossing: iemands reputatie. Het idee is dat mensen zich omwille van een goede reputatie beter gaan gedragen in de groep. Dat speelt natuurlijk een rol in Utopia en er wordt al flink geroddeld in elkaars afwezigheid (bijvoorbeeld door Hakim). Evolutionair wetenschappers denken dat taal uiteindelijk is geëvolueerd bij de mens om te roddelen over elkaar en ieders bijdrage aan de groep. Maar dat voorkomt niet dat mensen zich als klaplopers gedragen als niemand het ziet, bijvoorbeeld door 's nachts stiekem brood te stelen.


Een andere oplossing voor het sociale dilemma is straf. De grote vraag is wie er in Utopia dan de straffen gaat uitdelen. Straffen is kostbaar omdat je als Utopiaan het risico loopt dat iedereen bang voor je wordt of je niet meer pruimt en wegstemt. Collectieve straffen zoals het buitensluiten van bepaalde mensen zijn beter uitvoerbaar. De maandelijkse stemronde kan worden gebruikt om klaplopers buiten te sluiten. Hoe zit het met leiderschap? Het beste zou zijn als er leiders opstaan die het straffen op zich nemen en recht spreken - levenskunstenares Billy lijkt een ideale kandidaat - maar dat creëert ongelijkheid en het risico van machtsmisbruik. En het is in strijd met het utopische ideaal.


De mens heeft in de geschiedenis nog een andere oplossing verzonnen, namelijk religie. Als iedereen gelooft in een machtige God die alles ziet wat je doet, zelfs als het door je medemensen niet wordt opgemerkt, dan bedenkt men zich wel voordat men brood steelt. De religieuze Andrea doet inderdaad verwoede pogingen om haar God aan de man te brengen in Utopia en dat lijkt aan te slaan. In tijden van wanhoop wordt iedereen wel een beetje religieus.


Dreiging

Ten slotte wijst sociaalpsychologisch onderzoek uit dat een groep zich beter organiseert als er een externe dreiging is, bijvoorbeeld een natuurramp of een conflict met een andere groep. Het Nederlandse egalitarisme wordt wel toegeschreven aan de dreiging van het water waartegen men zich georganiseerd moest verdedigen ongeacht rang of stand. Ik weet echter niet of de makers van Utopia hebben voorzien in een natuurramp of een vijandelijke overname door een nabijgelegen kamp.


Kortom: de utopische ideale samenleving bestaat niet. Als we ver teruggaan in de tijd, dan zien we onze voorouders die in relatief egalitaire groepen leefden onder primitieve omstandigheden. Maar dit waren geen 'vrijheid-blijheid-hippieculturen'. De gelijkheid moest hardnekkig worden verdedigd tegen klaplopers en machtswellustelingen - vaak van het mannelijke geslacht - en desnoods met geweld.


Het is de vraag of de SBS6-Utopianen, dan wel de -programmamakers dit voor ogen hebben. Naarmate de tijd verstrijkt zal Utopia wellicht meer gaan lijken op Huxleys Brave New World, met een bovenklasse van alfa's en bèta's die het voor het zeggen hebben - de Pauls en Hakims van deze wereld met een paar leuke meiden om zich heen - en een onderklasse van gamma's en delta's die hun lot in dit tv-experiment maar moeten accepteren tot de volgende verkiezingsronde.


MARK VAN VUGT (1967) IS EVOLUTIONAIR PSYCHOLOOG EN HOOGLERAAR AAN DE VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM. HIJ HEEFT EEN BLOG OP VOLKSKRANT.NL/ VONK.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden