Uruguay alsnog bestraft voor misdaad uit juntatijd

De Uruguayaanse staat is voor het eerst door een internationaal tribunaal veroordeeld voor misdrijven tijdens de juntatijd. De zogeheten 'zaak-Gelman' is exemplarisch voor de door de militaire dictaturen begane wreedheden in Zuid-Amerika in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw.

SANTA CRUZ - Ontvoering, marteling, moord, verdwijning en babyroof. Alles waar de gruwelijke Zuid-Amerikaanse militaire regimes - die een gecoördineerd repressiesysteem hadden, genaamd 'Plan Cóndor' - berucht om waren is de familie van de momenteel in Mexico woonachtige Argentijnse dichter Juan Gelman overkomen.

De zoon van de dichter, Marcelo Gelman, werd op zijn twintigste met een nekschot vermoord, na te zijn ontvoerd, illegaal gevangengezet en gemarteld in Argentinië in augustus 1976.

Diens 19-jarige echtgenote, María Claudia García, was zeven maanden zwanger en werd samen met hem opgepakt en gedetineerd. In het kader van het 'Plan Cóndor' werd ze overgebracht van Buenos Aires naar Montevideo. María Claudia beviel eind 1976 van een dochter in een Uruguayaans martel- en detentiecentrum. Sindsdien is niets meer van haar vernomen.

De baby werd door de beulen van de dictatuur in adoptie gegeven aan een Uruguayaanse politieman en diens echtgenote, die zich tot haar 23ste voordeden als haar natuurlijke ouders. In 2000 werd ze teruggevonden door haar grootvader en herkreeg ze haar ware identiteit.

Juan Gelman, die in 1975 tot ballingschap werd gedwongen door de extreemrechtse organisatie Triple A en vanuit het buitenland jarenlang de mensenrechtenschendingen tijdens de Argentijnse dictatuur aankaartte, zegt dat hij nooit werd geholpen door de Uruguayaanse autoriteiten bij zijn zoektocht naar zijn kleindochter, Macarena. Dankzij zijn eigen vasthoudendheid en de steun van familieleden en humanitaire organisaties, zoals de Argentijnse Oma's van het Meiplein, wist hij Macarena op te sporen.

De 'zaak-Gelman' leidde de afgelopen jaren tot verscheidene rechtszaken in Argentinië. Maar in Uruguay werd de dichter belemmerd door de 'Ley de Caducidad', een in 1986 ingevoerde amnestieregeling voor militairen die zich tijdens 's lands juntatijd (1973-1985) schuldig maakten aan ernstige misdrijven. De amnestie werd twee keer, in 1989 en 2009, door de bevolking in een referendum bevestigd.

Gelman en zijn kleindochter besloten de Uruguayaanse staat voor het Inter-Amerikaanse mensenrechtenhof van de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) - met zetel in San José, Costa Rica - te dagen. Na een reeks hoorzittingen in november 2010 deed het hof eind vorige week uitspraak.

Landsadvocaat Carlos Mata had de verantwoordelijkheid van Uruguay erkend tot 1985, het jaar van de terugkeer van de democratie. Maar Macarena en mensenrechtenorganisaties voerden aan dat ook de democratische regeringen de rechten van de honderden verdwenen tegenstanders van het militaire regime bleven schenden door geen gerechtelijk onderzoek te doen.

Het hof heeft de Gelmans in het gelijk gesteld. De rechters achten de Uruguayaanse staat verantwoordelijk voor de verdwijning van María Claudia García en voor de 'doorhaling' van Macarena's identiteit. De staat moet Macarena Gelman een schadevergoeding van 185.000 dollar betalen.

Het hof stelt verder dat Uruguay de amnestiewet moet annuleren 'vanwege onverenigbaarheid met het volkenrecht'. De Uruguayanen volgden het proces met grote interesse, ook omdat 's lands huidige president José Mujica - een oud-guerrillero die streed tegen de militaire dictatuur - onlangs een voorstel tot nietigverklaring van de amnestie bij het parlement heeft ingediend.

Argentinië en Brazilië

In de Argentijnse hoofdstad Buenos Aires gingen vorige week duizenden demonstranten onder het motto 'Nooit meer dictatuur' de straat op om de tragische Argentijnse staatsgreep van 35 jaar geleden te herdenken. Het schrikbewind van generaal Jorge Videla en diens consorten duurde zeven jaar en was verantwoordelijk voor zeker 30duizend verdwijningen.

Sinds het parlement in 2003 een streep zette door de uit 1990 daterende amnestiewetten, zijn tweehonderd criminelen van de dictatuur - onder wie Videla en de laatste 'de facto' president Reynaldo Bignone - veroordeeld voor misdaden tegen de menselijkheid. Dit jaar staan negen nieuwe rechtszaken gepland tegen oud-leden van Argentiniës junta. Bovendien wordt binnenkort het vonnis verwacht in de eind 2009 begonnen megazaak rond het marineopleidingsinstituut ESMA, het grootste clandestiene martel- en detentiecentrum van de dictatuur.

De Argentijnse president Cristina Fernández zei donderdag in een boodschap tot het volk: 'In het nieuwe Argentinië, herrezen uit zijn as, gelden de mensenrechten in al hun dimensies en worden de verantwoordelijken van de wreedste en meest moordzuchtige dictatuur berecht.'

In Brazilië wil president Dilma Rousseff een waarheidscommissie instellen die misdaden tijdens het militaire regime (1964-1985) in haar land moet onderzoeken. Aan de in 1979 goedgekeurde amnestiewet zal, zeggen waarnemers, niet worden getornd. De bedoeling is een 'historisch oordeel' te vellen over de wreedheden van de dictatuur.

De woordvoerster van de Braziliaanse humanitaire groep Tortura Nunca Mais (Nooit meer martelingen) , Victoria Grabois, die een groot deel van haar familie verloor tijdens de militaire repressie, zei onlangs: 'Een commissie met een geschiedkundige en geen strafrechtelijke taak is een belediging voor de slachtoffers.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden