reconstructie moordpartij utrecht

Urenlang is er die angst: hoe een rustige maandagochtend veranderde in een klopjacht op een mogelijke terrorist

Zwaarbewapende politieteams op het 24 Oktoberplein in Utrecht waar maandagmorgen de schietpartij plaatsvond. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Als op maandagochtend acht personen worden neergeschoten in Utrecht, vrezen autoriteiten voor een terroristische aanslag. Het geweld is nietsontziend. ‘Ik hoorde plop-plop-plop.’

Het is maandagochtend 10.45 uur als op het 24 Oktoberplein in Utrecht een zwart-geel gekleurde tram abrupt in de bocht tot stilstand komt. Het is sneltram 61.

‘In één keer werd er heel hard aan de rem getrokken’, zegt getuige Daan Molenaar tegen Radio 1. ‘De noodrem.’

In het voorste deel van de tram roepen mensen dat er in het andere tramstel geschoten wordt. ‘Ik hoorde van die plop-plop-plop-geluiden’, zegt getuige Niels, die in dit deel van de tram zit, tegen het AD. ‘Alsof er een geluiddemper op zat. Daarna zag ik mensen naar buiten rennen, echt rennen voor hun leven. Ik had het gevoel dat hij (de schutter, red.) zich speciaal op één iemand richtte, want ik zag een vrouw naar buiten kruipen.’

De vrouw is gewond en komt volgens een ooggetuige achter de tram te liggen.

Molenaar vertelt hoe mensen uit auto’s naar de vrouw toe komen rennen en proberen haar van achter de tram weg te slepen. ‘Ze begonnen haar omhoog te hijsen’, vertelt hij. ‘Ze hing in hun armen, ze trokken haar mee.’

Maar op hetzelfde moment komt er een man met een pistool naar de groep toe rennen. Het wapen houdt hij omhoog.

De schutter heeft volgens Niels een ‘donkere jas’ aan, en ‘een normaal postuur’. Ook heeft hij ‘een lang pistool in zijn hand. Gewoon zo’n handpistool, geen automatisch wapen, voor zover ik kon zien.’

De man mikt met zijn wapen op de omstanders die de vrouw weg proberen te halen, vertelt Niels aan het AD. ‘Daarna ging hij nog achter iemand aan met een geel hesje, die de vrouw probeerde te helpen.’

Ondertussen beginnen ook de passagiers van het voorste tramstel te rennen en tegen de deur te trappen. Ze willen naar buiten. Weg. Volgens Niels worden de ramen van de tram ingeslagen. Uiteindelijk gaat de deur open. Molenaar: ‘Ik sprong eruit. Links van me hoorde ik schieten. Ik ben heel hard de andere kant opgerend.’

Het 24 Oktoberplein in Utrecht, maandag na de schietpartij. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

‘Pang pang pang’

Een derde ooggetuige, Jimmy de Koster, is op dat moment eveneens op het drukke verkeersknooppunt in het westen van de stad. Hij heeft net gewerkt en staat stil bij het stoplicht. Ook hij heeft de vrouw zien liggen, vertelt hij aan RTV Utrecht. ‘Ik denk dat ze tussen de 20 en 35 jaar oud was. Ik hoorde haar roepen: ‘Ik heb niets gedaan.’ Daarna hoorde ik drie keer ‘pang, pang, pang’. Hij ziet hoe de omstanders de vrouw loslaten. ‘Het was chaos. Later hoorde ik weer pang pang pang.’

Het is 10.50 uur als in de meldkamer van de politie voor het eerst de telefoontjes binnenkomen dat er is geschoten. Meerdere keren. Al snel dringt het door: dit zou weleens om een aanslag kunnen gaan.

Meteen laat de politie collega’s uit andere delen van het land naar Utrecht komen. In de wijde omgeving klinkt het geluid van trauma- en politiehelikopters. Overal klinken sirenes. Politiewagens en ambulances komen vanuit alle hoeken aangesneld. De omgeving wordt hermetisch afgesloten.

Een ooggetuige vertelt de Volkskrant dat hij vlak bij de tram een lichaam ziet liggen. Vanuit het raam van zijn bovenwoning heeft hij zicht op het 24 Oktoberplein, dat zijn naam dankt aan de oprichtingsdag van de Verenigde Naties. Hij ziet hoe ambulancepersoneel probeert om een slachtoffer te reanimeren. ‘Maar na een minuut of twintig staakten ze hun poging’, zegt hij. Hij ziet dat één lichaam is bedekt met een wit laken.

Ook een geschrokken folderbezorger zegt drie lichamen buiten de tram te hebben zien liggen, onder wie een meisje.

De dader is dan al ontkomen, melden twee andere getuigen die bij de roodwitte afzetlinten staan. In een gekaapte rode Renault Clio die klaar stond, zou hij zijn weggescheurd. De auto is even daarvoor buitgemaakt tijdens een carjacking op de Amerikalaan. Nog geen kilometer van de tram vandaan.

Verwarring

De sfeer in Utrecht is gespannen. Al snel wordt via Twitter gemeld dat de politie ‘rekening houdt met een terroristisch motief’. De A12 en A2 worden deels afgesloten. Moskeeën worden gesloten en bewaakt. Basisschoolkinderen moeten binnen blijven, en ook middelbare scholieren en studenten van de hogeschool en universiteit krijgen dit advies. Het UMC Utrecht richt een calamiteitenhospitaal in. Over het aantal slachtoffers wordt niks gezegd. Het dreigingsniveau wordt opgeschaald naar 5. Hoger kan niet.

Geruchten gonzen in de stad: er zou op meerdere plekken worden geschoten. Op het station. Op de universiteit. De Jaarbeurs. Alsof er een spoor van schietpartijen door de stad loopt. De politie drukt deze verhalen met klem de kop in. ‘Er is geen enkele aanwijzing om dit te denken’, zegt de woordvoerder. ‘Er is maar één schietpartij.’ Maar enkele minuten later meldt de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) op een persconferentie dat er wél op verschillende locaties is geschoten.

Maar dit klopt niet. ‘Op crisismomenten kan verwarring ontstaan’, vergoelijkt de politiewoordvoerder later. ‘We kregen veel meldingen binnen, ook over de carjacking. Op zulke hectische momenten, als iedereen wat roept, kan een verkeerd beeld ontstaan.’

Op het 24 Oktoberplein is het kort na het middaguur doodstil. Enkele omstanders worden door gespannen agenten op afstand gehouden. Politiehonden speuren naar sporen. Forensisch specialisten in witte pakken onderzoeken de tram. Alle slachtoffers zijn dan al naar het ziekenhuis gebracht.

Maar zo’n vier kilometer verderop neemt een politiemacht de Utrechtse wijk Ondiep plotseling over. Zwaarbewapende agenten blokkeren de straten, vertelt Willy Groenenberg. ‘Er waren heli’s in de lucht.’ In deze wijk, aan de Tichelaarslaan, is zojuist de rode Renault Clio aangetroffen. Leeg. De deur staat open, de motor draait. In de auto zou een briefje liggen. Het is dan 12.40 uur.

Klopjacht

Ook elders in de stad cirkelen helikopters in de lucht. De klopjacht op de voortvluchtige dader is in volle gang. Advocaat Juliën Maalsté ziet een ‘stuk of tien BMW’s’ voor zijn deur stoppen. De advocaat houdt kantoor aan de Al-Masoedilaan in de wijk Kanaleneiland. ‘Er kwamen stoere mannen uit de auto’s. Met helmen en bivakmutsen.’ Hij ziet hoe de antiterreureenheid zich verzamelt achter zijn oldtimer – een Snoek uit 1967 die even verderop geparkeerd staat. Een scherpschutter neemt plaats vlak voor zijn raam. ‘Ik dacht nog: wat een dappere mensen.’

‘De politie maakte aanstalten om het kantoorpand aan de overkant binnen te gaan, aan de Churchilllaan’, vertelt de advocaat. Hij ziet de medewerkers van dit 19 verdiepingen tellende kantoorpand voor de ramen staan. ‘Ze keken naar beneden terwijl zwaarbewapende agenten naar hun pand liepen.’ Maar van een inval komt het niet, de politie pakt even later weer in.

De aandacht verschuift naar de Trumanlaan, een paar honderd meter verderop. Het persvak op de hoek van de Trumanlaan en het Attleeplantsoen vult zich maandagmiddag met steeds meer internationale media, van Frankrijk tot Vietnam. Een speciale eenheid van de politie komt in grijze Mercedusbusjes aanrijden, er komen zwarte honden uit en die krijgen kaki jasjes aan, die op kogelwerende vesten lijken. In de Trumanlaan rijdt een explosievenrobot voor de flat, in de lucht hangt een drone, en daarboven weer cirkelen helikopters. Overal staan BMW’s met ‘stillen’.

Berry Majoor (27), een bewoner uit de nabijgelegen Van Vollenhovenlaan, heeft eigenlijk een afspraak buiten huis. Maar hij besluit binnen te blijven. Vanuit het raam ziet hij hoe agenten met automatische geweren voorbij lopen. De hele dag houdt hij de Twitter-berichten van de politie in de gaten. ‘Dit is natuurlijk wel even bizar.’

Ook vanaf het balkon van alleenstaande moeder Gül Civas en haar drie dochtertjes Azra, Sera en Esra is er zicht op het flatgebouw waar niemand meer kan komen. Verdachte Gökmen T.’s zou in één van de flats in dat gebouw ingeschreven hebben gestaan.

Als Gül Civas eerder die dag hoort over de schutter wil ze haar dochters meteen van school halen, zoals alle ouders. Maar hun Lukasschool ligt ook aan de Trumanlaan, waar de politie juist in hoog tempo straat na straat rond de woning van de verdachte afsloot. En 24 Oktoberplein ligt hemelsbreed ook maar een paar minuten lopen van de Trumanlaan. ‘Iedereen belde elkaar op, er was alleen maar stress.’

Rond 13 uur hoort ze van de school dat het mag. Op het schoolplein knijpt ze haar kinderen fijn. ‘Op school zeiden ze: de mama’s en de papa’s komen jullie zo ophalen’, zegt Azra (7) als ze eenmaal thuis is. Sera (6): ‘Omdat er boeven waren in de straat.’

Slachtoffers

Het is 14.57 uur als bekend wordt hoeveel slachtoffers er zijn gevallen. Drie mensen zijn overleden, onder wie een jonge vrouw en een vader van twee leerlingen van het Christelijk Gymnasium Utrecht. Ook zouden negen mensen gewond zijn geraakt. Later wordt dit aantal naar beneden bijgesteld: er zijn vijf gewonden gevallen. Drie verkeren maandagavond nog in een ‘ernstige toestand’.

Er wordt inmiddels ook driftig gespeculeerd over een ander motief: mogelijk heeft de verdachte een van de slachtoffers gekend, en was sprake van geweld in de relationele sfeer.

Om 18 uur wordt de lokale driehoek in de Brandweerkazerne in Leidsche Rijn omringd door een haag van camera’s. Om de beurt leggen politie, de burgemeester en het Openbaar Ministerie een verklaring af. Burgemeester Jan van Zanen spreekt van ‘een zwarte dag voor Utrecht. Nietsvermoedende mensen zijn onder vuur genomen’. Hij wijst erop dat het ‘nog niet is afgelopen. Nog lang niet alles is duidelijk.’

Rob van Bree van de politie Midden-Nederland vraagt mensen die iets gezien hebben om zich te melden. ‘Er zijn verschillende woningen doorzocht, een andere verdachte is al aangehouden. We doen alles wat we mogen en kunnen.’

Rutger Jeuken van het Openbaar Ministerie voegt toe dat justitie rekening houdt met een terroristisch motief. ‘Dat is de eerste duiding’, zegt hij. Maar ook andere motieven kunnen nog niet worden uitgesloten.

Dan volgt een spervuur aan vragen. Kunnen ze de veiligheid van alle Utrechters garanderen? Het is toch geen fijn gevoel voor Utrechters als een terroristisch motief niet kan worden uitgesloten? Hoe is de verdachte ontkomen? Al snel loopt de persconferentie op zijn einde. Veel antwoorden zijn er nog niet.

Maar dan ineens, om 18.27 uur, verschijnt uit de coulissen een blonde vrouwelijke medewerker. In haar hand heeft ze een briefje. ‘Hij is aangehouden’, klinkt het door de zaal. Rob van Bree van de politie pakt het papiertje aan. ‘Wij horen inderdaad zojuist, ik krijg het door van een collega, dat de verdachte die wij zochten is aangehouden.’

Even daarvoor is Gökmen T. (37) opgepakt tijdens een inval in een pand aan de Oudenoord, en afgevoerd in een zwarte auto.

Om 18.46 uur wordt het dreigingsniveau verlaagd naar 4 – het niveau van voor 10.45 uur. Meteen erna laat premier Rutte weten dat de stemlokalen woensdag gewoon open gaan, ook al hebben alle politieke partijen – op Forum voor Democratie na – hun campagnes opgeschort. ‘We moeten onze manier van leven voortzetten. Wij zwichten niet voor dit soort vreselijke gebeurtenissen. Onze democratie is sterk. De verkiezingen gaan door.’

Aan deze reconstructie werkten mee: Maud Effting, Nina Eshuis, Charlotte Huisman, Margriet Oostveen, Flora Woudstra Hablé

‘Gestoord, maar geen terrorist’: dit zeggen buurtgenoten over Gökmen T.

Gökmen T. (37), die maandagmorgen in een tram aan het 24 Oktoberplein in Utrecht drie mensen doodschoot en vijf anderen verwondde, heeft een lijvig strafblad en staat bij zijn buurtgenoten bekend als ‘uitschot’. Maar een terrorist was hij volgens hen niet. Het motief voor zijn daad zoeken ze in de relationele sfeer. 

Bij een crisis komt de moderne overheid met updates: ‘De grootste fout die je kunt maken, is je mond houden’

Plotseling verschijnt een Utrechtse tram op de schermen van CNN en BBC. Van burgemeester Jan van Zanen tot de chef terrorismebestrijding; de overheid laat haar gezicht zien - precies volgens de draaiboeken van de crisiscommunicatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden