Undercover als moslim: een gerechtvaardigd middel?

De redactie had zelf moeten afwegen of zij in de Transvaalbuurt undercoverjournalistiek wilde bedrijven.

Maarten Zeegers. Beeld Jiri Buller / de Volkskrant

Aanvankelijk stelde Maarten Zeegers vragen als journalist toen hij drie jaar geleden neerstreek in het Haagse Transvaalkwartier met zijn Syrische vrouw. Maar na enkele maanden liep hij tegen een muur op, vertelde Zeegers zaterdag in een interview in bijlage Vonk over zijn boek Ik was een van hen, drie jaar undercover onder moslims. 'Ik werd gewantrouwd of weggekeken. Op een gegeven moment heb ik de keuze gemaakt om er dan maar helemaal in te gaan, undercover.'

Zijn methode leidde tot forse kritiek, ook in de Volkskrant. Het boek werd in een opiniestuk 'onethisch' genoemd, omdat Zeegers niet liegt tegen 'corrupte zakenmannen of bedrieglijke politici, maar tegen gewone Nederlandse burgers'. Zeegers kreeg ook bijval. Dat hij undercover gaan als enige optie zag, geeft wel aan hoe het gesteld is met de integratie en rechtvaardigt dus de infiltratie, redeneert een aantal lezers.

Een interessante discussie over een boek. Maar wacht eens even, de Volkskrant publiceerde tussen mei 2013 en juli 2015 ook een reeks verhalen (vijftien in totaal) van Zeegers uit Transvaal, veelal in Vonk. Deze waren gewoon met zijn eigen naam gesigneerd. Hoe verhoudt zich dat tot een undercoveroperatie die op dat moment nog gaande is? Uiteraard werd niet vermeld dat hij op dat moment een toneelstukje als moslim opvoerde. Staan de journalistieke gedragscodes dat toe?

Het woord 'undercover' is nooit gevallen

Undercoverjournalistiek is geen sinecure. 'Journalisten maken zich als zodanig bekend aan potentiële gesprekspartners en zijn tegenover hen duidelijk over hun journalistieke bedoelingen', aldus een van de eerste regels in de Leidraad van de Raad voor de Journalistiek. Afwijken van deze norm is alleen gerechtvaardigd 'wanneer er evident sprake is van een misstand én wanneer dit noodzakelijk is om de desbetreffende kwestie aan de orde te stellen'.

Die belangenafweging heeft de redactie nooit gemaakt, omdat zij niet doorhad dat Zeegers tegenover buurtbewoners zei dat hij zich had bekeerd, met djellaba door de wijk fietste en zich als vrome moslim voordeed. Het woord 'undercover' is nooit gevallen, zegt de chef van Vonk. Wel was duidelijk dat Zeegers' rollen als schrijver en buurtbewoner zich vermengden, maar daarin school juist de kracht van zijn verhalen. De chef wist ook dat hij zich niet altijd bekendmaakte als journalist, dat hij niet weersprak dat hij moslim was als mensen dat aannamen. Hij zag het als participatiejournalistiek, niet als een undercoveractie.

Daar had hij scherper op moeten zijn, vindt de chef achteraf. De focus lag vooral bij een ander kwetsbaar punt: het gebruik van anonieme bronnen en gefingeerde namen. Zeegers was daar heel secuur in en overlegde verifieerbare personalia, zegt de chef.

Zwaar middel

Zeegers beaamt dat het een geleidelijk proces was, maar stelt dat de redactie wel wist dat hij zich voordeed als moslim. Dat bleek bovendien uit de stukken, zegt hij. Die bevatten meerdere aanwijzingen, zo zei hij tijdens de ramadan: 'Ik vast.'

Anderzijds liepen er verscheidene gradaties van heimelijkheid door elkaar. Tegenover plaatselijke politici presenteerde hij zich gewoon als journalist. Hij durfde onder eigen naam te publiceren, omdat hij er vanuit ging dat veel Transvaalbewoners de krant niet lazen. Sommige 'broeders' zouden hem kunnen lezen, maar die wisten min of meer dat hij schreef. Zijn religieuze overtuiging zou zwaarder wegen.

Zelf vindt Zeegers het gerechtvaardigd dat hij undercover ging. Het heeft hoe dan ook een bijzonder, onbevooroordeeld en menselijk boek opgeleverd. De crux is dat de krant haar eigen afweging moet maken of zij zo'n zwaar middel inzet. Allerlei belangen moeten tegen elkaar worden afgewogen. Kan over deze misstand - die zich laat samenvatten als segregatie - ook op andere wijze worden bericht? (Er zijn bijvoorbeeld journalisten die met open vizier van binnenuit over salafistische en geradicaliseerde moslims hebben geschreven in deze krant.) Kan de redactie instaan voor de veiligheid van de journalist indien hij of zij wordt ontmaskerd?

Niet transparant genoeg

Een enkele keer neemt de redactie zo'n operatie voor haar rekening. Vorige zomer verscheen het verhaal van medewerker 'Hassan' (pseudoniem) die zich in de 'Jungle' bij Calais voordeed als Iraanse illegaal om het leven van migranten en mensensmokkelaars van binnenuit op te tekenen. Er stond een uitgebreide verantwoording bij het stuk over de auteur en zijn verzonnen identeit.

Als de krant afwijkt van de norm, moet zij daar transparant over zijn. Bij Zeegers heeft de redactie dat nagelaten. Werpt dat een ander licht op zijn artikelen? Bij tweederde van de verhalen deed zijn undercoverpositie er vermoedelijk niet toe. Die stukken gingen niet expliciet over moslims, maar over schimmige praktijken als onderhuur en gokken. Ook daar plaatsten een aantal lezers destijds vraagtekens bij ('weten de buren wel dat ze figureren in een stuk?'), en had de redactie transparanter moeten zijn door elke keer consequent een verantwoording te plaatsen.

'Misschien is hij wel van IS'

In verhalen die wel over moslims gingen, bracht de schrijver zichzelf nadrukkelijk mee. Zo is Zeegers niet langer welkom in een alevitisch centrum omdat deze als tolerant bekendstaande moslims hem niet vertrouwen: hij heeft een lange baard en stelt veel vragen, misschien is hij wel van IS. Het intro luidde: 'De oorlog in Syrië vertakt zich naar de Haagse Transvaalbuurt. Ook de Turkse alevieten in die wijk vertrouwen niemand meer.' Voor deze bewering leverde het artikel geen bewijs, behalve het conflict waarvan de auteur zelf het middelpunt is. Met de wetenschap van nu - hij oogde zeer gelovig en maakte zich niet bekend als journalist - is deze achterdocht wellicht te verklaren.

Later klaagde een lezer over een stuk over multi-level marketing, waarin Zeegers moslims confronteert met een islamitisch verbod: weten zij wel dat dit haram is? Het gaat hier om de innerlijke overtuiging van een gelovige, mailde de lezer verbaasd. 'Hierover hoeft de individu geen verantwoording af te leggen tegen een journalist.'

De lezer van het boek weet dat Zeegers op dat moment volop in zijn islamitische rol zat, die groeit met de schrijver mee. Lezers van de Volkskrant wisten dat niet, hun is cruciale informatie onthouden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden