Uitvaart Wilhelmina was begin nieuwe tijd

Een los nummer van de Volkskrant kostte 15 cent en er moeten er die dag, 10 december 1962, heel wat zijn verkocht....

De uitvaart van Wilhelmina was de derde grote Oranje-begrafenis in de twintigste eeuw. De andere twee vonden plaats in 1934, het jaar waarin zowel koningin-moeder Emma - de echtgenote van koning Willem III - als prins Hendrik, de onstuimige gade van Wilhelmina, kwam te overlijden. Met de dood van Wilhelmina stierf het huis van Oranje feitelijk uit: zij was de laatste telg uit de mannelijke lijn van het Nederlandse vorstenhuis. Met Juliana kwam het huis Von Mecklenburg-Schwerin op de Nederlandse troon, met Beatrix de dynastie Von Lippe-Biesterfeld. Slechts een speciale wet - die regelde dat overerving voortaan ook in de vrouwelijke lijn kon plaatsvinden - hield Oranje boven.

Wie de krantenverslagen van de begrafenis van Wilhelmina terugleest, ziet hoe binnen traditionele kaders de contouren van een nieuwe tijd zich aftekenen; hoe de cultuur van de negentiende eeuw raakt aan de naderende democratiseringsgolf. Dat manifesteerde zich bijvoorbeeld in de kerk, waar behalve royalty en hoogwaardigheidsbekleders ook 'het gewone volk' een plaats had gevonden. Uit elke provincie en elk van de grote steden hadden vijftig personen uit de bevolking een uitnodiging ontvangen. Dat was nooit eerder vertoond. In de kerk waren 2700 personen, bij de begrafenis van prins Hendrik waren dat er 900.

De Volkskrant had in een hoofdredactioneel commentaar na de begrafenis van koningin-moeder Emma nog geklaagd dat in de kerk slechts 'autoriteiten, ministers, staatsraden, deputaties uit de Staten-Generaal, hoogwaardigheidsbekleders, gezanten en vertegenwoordigers van onderscheidene corporaties en colleges', aanwezig waren. En geen gewone mensen. Toen die er 28 jaar later wel waren, was dat ook voor de dienstdoende Volkskrant-verslaggever even wennen. Hij ontwaarde in de kerkbanken 'duidelijk boeren- en vissersvolk' en ander 'uit zijn dagelijks werk weggelopen volk'. Dat volk kon nog hoogst merkwaardig uit de hoek komen ook. 'Och arm, ze heeft het te kwaad gehad, de Koningin', fluisterde naast mij een naamloze volksvrouw', schreef de journalist met licht dédain.

Dat een nieuwe tijd zich aandiende maar dat zulks nog niet door iedereen werd herkend, bleek ook uit de schattingen van het aantal mensen dat langs de route van het Paleis Lange Voorhout naar Delft zou staan. De politie verwachtte dat meer dan twee miljoen mensen Wilhelmina de laatste eer zouden komen bewijzen, afgaande op de belangstelling voor de uitvaart van Emma 28 jaar eerder. Automobilisten werd verzocht een stuk wit karton met een diagonaal zwart kruis aan de voorruit te bevestigen, zodat de politie hen naar de speciale parkeerplaatsen kon verwijzen.

Uiteindelijk stonden er veel minder dan een miljoen mensen langs de kant. De meeste Nederlanders zaten gezellig thuis voor de buis, voor wat als een van de eerste grote media-events van de Nederlandse televisie kan worden gezien - het eerste, de actie Open het Dorp, was een paar weken eerder, het tweede volgde een paar maanden later, toen in Friesland de Elfstedentocht werd verreden. Tien reportagewagens waren uit Hilversum vertrokken om de verbindingen tot stand te brengen. Langs de route van de rouwstoet stond het ongehoorde aantal van zeventien tv-camera's en de gebeurtenissen in de Nieuwe Kerk werden vastgelegd door nog eens drie camera's. Onder leiding van regisseur Siebe van der Zee waren 130 NTS'ers actief, onder wie zes reporters. De beelden werden naar zestien Eurovisie-landen verstuurd.

De Telegraaf had moeite met de nieuwe ontwikkelingen. De krant constateerde dat het voornamelijk oudere Nederlanders waren geweest die de koude voor lief hadden genomen, terwijl de jongeren bij de kachel naar tv hadden gekeken. Dat achtte de krant een betreurenswaardige ontwikkeling, want: 'Slechts zij die wind en kou trotseerden, hebben de indrukwekkende en tegelijk ontroerende uitvaart van Prinses Wilhelmina werkelijk meegemaakt.'

De Tijd/De Maasbode zag dat anders en voelde de tijdgeest beter aan. 'De N.T.S. verdient ongetwijfeld hulde voor het feit, dat zij erin slaagde het Nederlandse volk zo nauw en zo doeltreffend te betrekken bij een historische, nationale plechtigheid.' Slechts de acht minuten die de koninklijke familie na de bijzetting van de kist in de grafkelder verwijlde, bleven buiten het oog van de camera's.

Wilhelmina was niet de meest modernistisch ingestelde monarch, maar dat de televisie haar uitvaart zo uitgebreid in beeld bracht, geschiedde uitdrukkelijk op haar verzoek. Niet zozeer om nog éénmaal in het middelpunt van de belangstelling te staan, maar om een hoger doel. Wilhelmina wilde een zo groot mogelijk deel van haar volk tonen dat haar dood niet gezien moest worden als het einde, maar als een nieuw begin. Vandaar de witte begrafeniskoets en de acht in witte dekkleden gehulde paarden voor hofkoetsier Loman; koets en dekkleden waren 28 jaar eerder ook gebruikt bij de begrafenis van Prins Hendrik, die dezelfde levensopvatting als Wilhelmina was toegedaan, zij het dat zijn praktische invulling daarvan bij leven sterk van de hare verschilde.

Wilhelmina wilde geen officiële rouw en geen rouwmuziek en wenste tevens in de kerk geen zwarte kleding: de uitvaart moest een laatste manifestatie worden van haar christelijke levensovertuiging en haar levenscredo: Christ avant tout, Christus voor alles. Het openingslied van de rouwdienst getuigde daar ook van: 'Ontwaakt Gij die slaapt en sta op uit de doon'. 'Rouwen, maar toch normaal doorwerken', omschreef de voormalige vakbondskrant de Volkskrant op 30 november de gewenste geestesgesteldheid: er zat per slot van rekening een economische boom aan te komen, dus van gelanterfanter kon geen sprake zijn.

Degenen die de moeite namen langs de route de twee kilometer lange rouwstoet gade te slaan, deden dat in diep stilzwijgen. Geen applaus. 'Indrukwekkende stoet trekt op een sfeervolle winterdag langs brede rijen zwijgende mensen', kopte De Tijd/De Maasbode. Niemand waagde het een knuffel naar de koets te werpen.

Een enkeling onder de 9000 militairen langs de route werd bevangen door de kou, maar dankzij het Rode Kruis, dat de soldaten voorzag van 'vitaminepillen, pepermuntjes en suikerklontjes', viel het aantal slachtoffers mee. In Delft zetten 'huismoeders langs de route liters koffie, waarmee zij hun echtgenoot of zoon de straat opstuurden om met de opbrengst het huishoudbudget te verlichten'. Een kopje kostte 35 cent.

De zondagochtend na de uitvaart aanvaardde koning Frederik van Denemarken Vn van de drie aanwezige buitenlandse monarchen, Boudewijn van België en Olav van Noorwegen waren er ookB% terugreis naar Kopenhagen: te Utrecht werd zijn koninklijke salonwagen aan de Scandinavië Express gekoppeld. Tussen 11 en 15 december trokken naar schatting 100 duizend Nederlanders als laatste eerbewijs langs de nieuwe sarcofaag in de crypte van de Nieuwe Kerk. Daarna brachten op zaterdagavond 15 december werklieden de zware afsluitende steen van de kelder weer aan.

Het zou nog een kleine tweeënhalf jaar duren voor kroonprinses Beatrix in de tuinen van Drakensteyn werd aangetroffen met een Duitse diplomaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.