'Uitstappen', beveelt de grote met het pistool

Kinshasa valt steeds meer ten prooi aan ongure elementen die zwaaiend met vuurwapens geld en bezittingen opeisen van willekeurige voorbijgangers....

FRED DE VRIES

Van onze correspondent

Fred de Vries

KINSHASA

Op een stil stukje weg wordt onze taxi klemgereden door een grijze Mazda. De deuren vliegen open. Vier mannen maken zich breed en lopen op onze taxi af. Een besnorde kerel toont een geel vod. Het betekent dat hij voor de Zaïrese veiligheidsdienst werkt. Een ander, type Mike Tyson, toont achteloos een pistool. 'Het is ons werk uit te zoeken wat mensen als u hier doen. Waar zijn uw papieren?'

Twee kruipen er in de taxi en controleren de kopieën van het paspoort en het visum. 'Wat voor papieren heeft u nog meer', vraagt de grote met het pistool. Ze bekijken de accreditatie, die tweehonderd dollar kostte en nu hopelijk van waarde blijkt.

'Portemonnee', beveelt nummer drie, een man met kwabwangen, de baas van het stel, die inmiddels ook in de taxi is komen zitten. Als gevolg van zijn gewicht kan hij alleen nog maar onderuit hangen. 'Bent u journalist? Waar gaat u heen? Waar is uw camera? Wat zit er in die tas? Waar is uw opschrijfboekje?'

Aan de overkant van de straat hangt een groepje soldaten rond, belast met de bewaking van een fabriek. Ze kijken en doen niets. Twee veiligheidsmannen bestuderen op de achterbank de inhoud van de portemonnee. De derde wil weten wat er in de broekzakken zit. 'Uitstappen' Als blijkt dat de papieren kloppen en er geen camera te halen valt, geven ze de portefeuille terug en rijden weg. Zeventig dollar is uit de portemonnee verdwenen. Ze hebben twee dollar laten zitten. In het dikke pak waardeloos Zaïrees geld in de tas waren ze niet geïnteresseerd.

Dergelijke incidenten vinden vrijwel dagelijks plaats in Kinshasa. Vele journalisten zijn korte tijd gearresteerd en beroofd door intimiderende veiligheidsmannen die de stad doorkruisen, op zoek naar aas. Het zijn de laatste stuiptrekkingen van een stervend, totaal verrot regime. Een legioen gieren, van hoog tot laag, probeert te roven wat er nog te roven valt, voordat de rebellen Kinshasa bereiken. De hoogsten, zoals de gevluchte ex-premier Kengo was Dondo, grijpen in de staatskas, anderen beroven de journalisten, en de allerlaagsten plukken de gewone bevolking kaal.

Van een normale economie en van een normaal bestuur is in Kinshasa geen sprake meer. De maffia maakt er de dienst uit. De Amerikaanse ambassade heeft veiligheidsfase 3 laten ingaan, wat betekent dat alle niet-essentiële stafleden, vrouwen en kinderen wordt aangeraden te vertrekken. Fase 5 betekent evacuatie. Mogelijk worden de buitenlandse vluchten deze week gestaakt.

Rebellenleider Laurent Kabila zei gisteren dat hij zijn mars op Kinshasa zal voortzetten. De beloofde onderhandelingen tussen de twee kemphanen zijn nu zo goed als van de baan. De rebellen zijn voorbij de stad Kananga en hebben meer dan de helft van het land in handen. 'Mobutu is burgemeester van Kinshasa', luidt een veelgehoorde grap in de hoofdstad.

De volgende grote plaats op weg van Kananga naar Kinshasa is Kikwit, dat reeds door de soldaten geplunderd en verlaten is. Twee soldaten werden vorige week door de bevolking van Kikwit na plunderingen en moord doodgeslagen.

De bevolking toont steeds minder angst voor het ongedisciplineerde leger, dat in 1991 en '93 ook al aan het moorden en plunderen sloeg. 'Deze keer gaat er werkelijk wat veranderen', zeggen de mensen keer op keer.

Aan de rand van Kinshasa, op de weg naar Kikwit, bevinden zich vijf militaire wegversperringen, waar de duizenden gevluchte militairen door de Speciale Presidentiële Divisie worden ontwapend, om te voorkomen dat zij met wapens en al Kinshasa binnentrekken.

Volgens moeilijk te verifiëren berichten zitten er al rebellen in de hoofdstad. Zij zouden zich op de hoogte stellen van de situatie ter plekke. Bij de belangrijkste havenstad Matadi, niet ver van de grens met Angola, zouden de AFDL-rebellen van Kabila een nieuw front geopend hebben op tweehonderd kilometer van Kinshasa. Het AFDL krijgt hier steun van Angola.

Grote delen van het rivierenstelsel, dat bij afwezigheid van een fatsoenlijk wegennet geldt als de levensader van Zaïre, worden intussen beheerst door de AFDL. De regio rond Bandundu en Kikwit, die nu door de rebellen wordt bedreigd, is de graanschuur van Kinshasa. Al het voedsel komt per boot. Ook zondag leggen talloze gammele bootjes aan in de haventjes van de hoofdstad.

Op de grond hebben verkopers hun waar uitgespreid, van maniok en gedroogde vis tot levende rupsen en gedroogde aapjes. 'Als je hem in het water laat weken, is een aapje een goede maaltijd voor drie mensen', zegt opzichter Jerico, wijzend op twee gedroogde beestjes, de hoofdjes er nog aan.

Hij vertelt dat de voedselsituatie steeds nijpender wordt. 'De boten die vroeger naar Kikwit voeren, gaan nu nog maar naar Bulungu. Doordat er steeds minder eten komt voor Kinshasa begint ook de Congolese hoofdstad Brazzaville, aan de andere kant van de rivier, in moeilijkheden te raken.'

De beroemde boot die vroeger tussen Kinshasa en Kisangani voer ligt nu al maanden in de grootste haven van Kinshasa. Soldaten van de militaire inlichtingendienst SARM verhinderen dat ook maar iemand in de buurt komt. Er zijn boten vol gevluchte gewapende militairen over de rivier onderweg naar de hoofdstad.

De drie volgende haventjes verdienen hun naam nauwelijks: de vishaven Strabac lijkt vooral op een modderige vuilnisbelt, waar de geur van gerookte vis tot elke porie doordringt; het volgende haventje is voor de maïs, maar de silo's werken al jaren niet meer; in het derde haventje wordt wat met brandstof gesjouwd.

Net als in de rest van de hoofdstad wacht men ook in de havens vol ongeduld op de komst van Kabila. Een dienstdoend soldaat vertelt hoe hij zich met een witte zakdoek om zijn hoofd zal overgeven. Iedere lust om te vechten ontbreekt hem. 'Ik ben al maanden niet betaald.'

Op de parkeerplaats van de Nautic Club, waar rijke Fransen en Libanezen nog steeds quasi-onbezorgd met hun motorbootjes over de rivier varen voor een picknick op een strandje, wijst een Zaïrees van middelbare leeftijd woedend op een serie foto's van de Zaïrese machthebbers in het weekblad Jeune Afrique. 'Hier heb je ze, allemaal dieven. Zij zijn verantwoordelijk voor de mensen die u zojuist bestolen hebben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden