Uitspreken van banvloeken neemt de voedingsbodem van populisme niet weg

The Big Picture

Arie Elshout en Rob Vreeken becommentariëren beurtelings het buitenlandse nieuws.

'Het rechtse populisme duikt overal op waar je onopgeloste problemen hebt', zei bondskanselier Angela Merkel in Davos. Beeld reuters

'Het rechtse populisme duikt overal op waar je onopgeloste problemen hebt.' Dat zei Angela Merkel in Davos. Het is een linke zin om mee te beginnen. De uitspraak is saai en zakelijk, zoals de kanselier zelf. Ze dreigt andersdenkenden niet met doofpot, excommunicatie, galg of botsplinters. Dus grote kans dat ik in dit tijdperk van de almachtige god #Ophef nu al de meeste lezers kwijt ben.

Toch zou ik voor die enkeling die is blijven hangen, willen voortborduren op Merkels saaiheid en zakelijkheid. Hou even vol. Er resteren nog maar 500 woorden. Misschien kan ik daarin - heel schools - wat dingen verhelderen en zelfs een spoortje licht bieden.

Om misverstanden te voorkomen: Merkel zei dat het populisme moet worden bestreden. Maar om die strijd te winnen moet je eerst weten wat je bestrijdt. Er zijn meerdere definities van populisme. Eentje hoorde ik vorig jaar in kringen rond de Europese Commissie in Brussel.

Het ultranationalistische populisme gaat ervan uit, werd gezegd, dat het volk één organisme is met één wil en één leider die deze wil begrijpt. Dit populisme gaat ver, dacht ik, zit tegen fascisme aan. Daarop gewezen, werd men voorzichtig. Men weet ook dat de Hongaarse premier Viktor Orbán het meest past in dit profiel. Hij ageert tegen de 'verdeeldheid zaaiende' liberale democratie en sleutelt aan de kieswet om zichzelf te verheffen tot de onaantastbare, exclusieve drager van de volkswil. Orbán evenwel openlijk fascist noemen, daar deinst men begrijpelijkerwijs voor terug.

De 'zware' definitie van populisme is eigenlijk niet adequaat. Populisten worden in de fascistische hoek geplaatst en hoewel dat soms terecht is, denk ik dat er bij de meeste rechts-populistische kiezers iets anders aan de hand is. En daar komt de 'lichte' definitie van historicus Walter Russell Mead in beeld.

Populisme ontstaat, meent de Amerikaan, daar waar kiezers vinden dat het politieke systeem vastzit, niet meer voor hen werkt. Zij rebelleren tegen de ingewikkelde, ondoorgrondelijke oplossingen van de elite en prefereren grootse, eenvoudige ideeën. Er is Sturm und Drang. Maar als de reguliere politiek reageert, de populistische wensen in gematigde vorm coöpteert en inbrengt in de normale overlegkanalen, raakt het systeem ontstopt en zakt de koorts.

In deze pragmatische opvatting is populisme een functie - en niet de doodgraver - van de democratie. In Amerika werkte het vaak zo, alleen niet met Trump. Dat is niet per se een ontkrachting van de theorie. Je kunt ook stellen dat deze populist president heeft kunnen worden doordat Hillary Clinton de tekenen des tijds niet verstond. Ze zette populistische kiezers weg als verachtelijke 'deplorabelen' in plaats van hun grieven serieus te nemen.

Merkel is slimmer. Conform de 'lichte' definitie beschouwt zij populisme niet als oorzaak maar als gevolg. Een gevolg van problemen als massa-immigratie, terrorisme, buitenlandse concurrentie, stagnerende lonen en baanonzekerheid. Dit is de voedingsbodem, die om oplossingen vraagt van de gevestigde politiek. En daar werken Merkel, Macron en de Europese Unie aan. Bescherming van Europa's buitengrenzen, aanpak van oneerlijke concurrentie door Poolse arbeidsmigranten, transparantere onderhandelingen over vrijhandelsakkoorden.

Schiet het op met het droogleggen van de voedingsbodem? Nee.

Groeien er op de voedingsbodem giftige bloemen? Ja.

Maar wie zegt dat democratische politiek gemakkelijk is.

Het alternatief is het uitspreken van banvloeken over hele, halve of kwart-fascisten, maar dat intolerante middel is erger dan de kwaal. Meebewegen met kiezers, mits dit blijft binnen politiek-aanvaardbare en wettelijke kaders, is wat democratie is en moet zijn. De EU doet dat goed. En wat blijkt? Ook Franse, Italiaanse en Oostenrijkse rechtspopulisten bewegen. Ze verzachten hun houding tegenover EU en euro. Wellicht helpt het: minder verkettering en meer pragmatiek. Dat zou ik u, enig overgebleven lezer, ter overdenking willen meegeven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.