Uitsluiten PVV lang niet zo rigide als cordon sanitaire

Terwijl in buurlanden Nederland en Frankrijk de rechts-populisten opstomen, is de wegbereider van deze politiek in België, het Vlaams Belang, ineengezakt. Komt dat door het cordon sanitaire tegen de partij? Die verklaring is te simplistisch.

Vlaams Belang protesteert in Antwerpen tegen de komst van een nieuwe moskee.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

'Islam buiten', scanderen betogers van het Vlaams Belang op een druilerige winteravond in de straten van de Antwerpse wijk Luchtbal. Ze dragen brandende fakkels, Vlaamse vlaggen en verbodsborden met een rode streep door een moskee. In de rijtjeshuizen langs hun route gluren inwoners verschrikt door de gordijnen. Een oud dametje met wit haar knikt goedkeurend toe.

Met een kleine tweehonderd zijn ze, deze betogers tegen de 'megamoskee' die verderop in de wijk moet verrijzen. Vooral gepensioneerden, naast enkele jongemannen met kaalgeschoren hoofd. De opkomst is lager dan verwacht en ook de media-aandacht valt tegen: op de persconferentie waar boegbeeld Filip Dewinter de moskee als een salafistisch gevaar afschildert zijn vijf journalisten afgekomen. Eén rij stoelen volstaat.

Het zijn moeilijke tijden voor het Vlaams Belang, ooit de trendsetter van de rechts-radicale identiteitspolitiek. Terwijl hun geestverwanten in de rest van Europa hoge toppen scheren en medepopulist Donald Trump het in de VS zelfs tot president heeft geschopt, is het Vlaams Belang als een pudding ineengezakt. In de verkiezingen van 2014 haalde de partij 6 procent van de stemmen, in de peilingen schommelt ze tussen 10 en 12 procent. Een blamage voor een partij die ooit een kwart van de stemmen haalde en de grootste was in het Vlaams parlement.

Geen strategische keuze

De verklaring lijkt evident: het cordon sanitaire, de afspraak tussen alle Vlaamse partijen om nooit samen met het Vlaams Belang te besturen of zelfs maar een akkoord te sluiten, van in de kleinste gemeenteraad tot op het hoogste niveau. Door die schutskring - de letterlijke vertaling van cordon sanitaire - staat de partij bij voorbaat buitenspel, en druipen haar kiezers één voor één af.

Maar die verklaring klopt niet, of is in ieder geval te simplistisch. Het cordon sanitaire dateert immers van 1989, maar het Vlaams Belang - toen nog Vlaams Blok - is blijven groeien tot 2006. Tal van politicologen zijn er zelfs van overtuigd dat het Vlaams Belang jarenlang kon profiteren van het cordon, omdat het de partij toeliet haar slachtofferrol uit te vergroten en haar zuiverheid te bewaren. Is zo'n opgelegd isolement dan wel een goed idee?

'Ah, altijd die eenzijdige nadruk op de strategische werking van het cordon, ik heb daar een hekel aan', foetert Jos Geysels, de voormalige voorzitter van de ecologische partij Groen (toen Agalev). Als initiatiefnemer van het cordon sanitaire wordt Geysels nog geregeld over zijn geesteskind geïnterviewd. Hij praat er met plezier over, en met trots, maar hij ergert zich aan de slepende discussies over de strategische effecten. 'Het cordon sanitaire is helemaal niet strategisch bedoeld. Het is een principiële afspraak.'

Filip Dewinter van Vlaams Belang voert het woord voor enkele journalisten.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Geysels lanceerde zijn voorstel om het Vlaams Blok te omheinen in het najaar van 1988, na afloop van een politiek debat. 'Mijn overtuiging was: je kunt in een democratie over duizend dingen van mening verschillen, maar niet over het gelijkheidsbeginsel: alle mensen zijn gelijk, ongeacht hun origine of godsdienst. Dat is de bodemkoers van de democratie. Wie daaronder zit, daar mogen we niet mee besturen.'

Alle partijen gingen akkoord, van links tot rechts. Ze tekenden een kort tekstje, waarin ze beloofden nooit met het Vlaams Belang te zullen samenwerken. En daar houden ze zich al 28 jaar aan. Heel af en toe wankelde het cordon, vooral in de lokale politiek, maar onder druk van de partijleiding krabbelden die afvalligen altijd terug. Voor Geysels is het cordon sanitaire dan ook geslaagd. 'Het Vlaams Belang heeft nooit mee geregeerd, hun ideeën zijn nooit uitgevoerd. Dat is het enige dat telt.'

Bekijken we het cordon sanitaire toch vanuit een strategisch oogpunt, dan zijn er juist veel argumenten tegen het cordon, zegt Koenraad Abts, politiek socioloog aan de universiteit van Tilburg, die onderzoek deed naar de kiezers van het Vlaams Belang. 'Zo'n opgelegd isolement laat rechts-radicale partijen toe om zichzelf nog meer als underdog af te schilderen en om compromisloos aan hun standpunt vast te houden. Voor zulke partijen is het cordon een geschenk.'

Jos Geysels, voormalig voorzitter van de ecologische partij Groen.Beeld BELGA

Alternatief voor kiezers

Volgens Abts kan een cordonstrategie pas werken als er een alternatief is voor de kiezers: een partij die net iets minder aangebrand is en die wel mee beleid kan voeren. 'Zolang er geen alternatief is, zien kiezers hun stem op het Vlaams Belang niet als een verloren stem. Ze zijn als het ware meester-driebanders: ze weten dat hun partij niet kan meebesturen, maar ze willen de andere partijen beïnvloeden.'

In Vlaanderen duikt dat alternatief in 2004 op, wanneer het splinterpartijtje Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA) doorbreekt. De N-VA is overtuigd Vlaams-nationalistisch, streng inzake immigratie en integratie, maar fatsoenlijk genoeg om mee te regeren. De partij van de welbespraakte voorzitter Bart De Wever veroorzaakt een leegloop bij het Vlaams Belang, waar een interne strijd losbarst over de partijlijn. Verkiezing na verkiezing zakt het Vlaams Belang dieper weg.

Strategisch mag het cordon sanitaire minpunten hebben, toch verdedigt Abts de uitsluitingstactiek. 'Een democratie is meer dan alleen een geheel van procedures waarbij iedereen één stem krijgt', zegt hij. 'Om een democratie te laten functioneren, moeten partijen bepaalde basiswaarden aanvaarden, zoals de universele mensenrechten. Als een partij dat niet doet, hebben de anderen het democratisch recht om niet met die partij te willen samenwerken.'

Eén belangrijke opmerking: volgens Abts kan zo'n cordon sanitaire alleen in de ontwikkelingsfase van een politieke partij worden ingesteld. 'Je moet een partij bij het begin op haar democratisch gehalte beoordelen. Nu nog een cordon instellen tegen Geert Wilders, dat is niet geloofwaardig.'

Uitsluiten moet restrictiever

Niet alle politicologen zijn het eens met zijn redenering. Bart Maddens, politicoloog aan de KU Leuven, is akkoord dat een democratie partijen moet kunnen uitsluiten, maar volgens hem moet dat op een veel restrictievere manier gebeuren. 'Partijen die de democratie zelf willen afschaffen, of die oproepen tot het gebruik van geweld, moeten verboden kunnen worden', zegt hij. 'Maar het Vlaams Belang is nooit tegen de partijdemocratie geweest.'

Maddens vindt dat het cordon sanitaire de democratie meer kwaad dan goed heeft gedaan. 'Als je het Vlaams Belang bij het regeringswerk had betrokken, dan had je die partij kunnen matigen en voor een stuk onschadelijk kunnen maken. Kijk naar de Alleanza Nazionale in Italië: dat was een neofascistische partij, maar door regeringsdeelname is die partij in de jaren negentig veel milder geworden. Dat is democratisch gezien een gezonde dynamiek.'

Maar volgens cordonbedenker Jos Geysels is er geen empirisch bewijs dat extremistische partijen milder worden als ze deelnemen aan de macht. 'In sommige gevallen is dat gelukt, in andere gevallen mislukt', zegt hij. 'Het is makkelijk te zeggen: we nemen die partijen mee in bad. Maar let op, het bad kan heel vuil worden. Als je dat A4'tje van Geert Wilders ziet, dat is verschrikkelijk.'

Politicoloog Bart Maddens

Ook schrijver Tom Lanoye, een van de grote pleitbezorgers van het cordon, waarschuwt dat samenwerking met rechts-radicaal riskant is. 'Het verheugt me dat premier Rutte een samenwerking met Wilders uitsluit, ook lijkt het me een puur strategische en weinig principiële belofte. Maar de Nederlandse gedoogconstructie van een paar jaar terug lijkt mij schadelijker dan ons cordon sanitaire. Dat gedoogmisbaksel heeft aanwijsbaar gefaald. Niet Wilders heeft zich verbrand aan de macht, de macht heeft zich verbrand aan Wilders.'

Geysels en Lanoye hebben het steeds moeilijker om de Vlamingen te overtuigen. Voor velen is het Vlaams Belang niet meer de boeman van vroeger. Na haar veroordeling wegens racisme in 2004 heeft de partij haar radicale 70-puntenplan opgeborgen en de nieuwe partijvoorzitter Tom Van Grieken mijdt de vroegere straatvechtersfeer. Al waarschuwen kenners dat dat slechts een stilistische verandering is en dat de partij nooit met haar verleden heeft gebroken.

Beeld ANP

Maar ook de context is veranderd: rechts-radicale partijen domineren het politieke debat en zorgen voor een verschuiving in gedachtengoed en stijl. 'In de strijd tegen terrorisme wordt het recht op privacy in vraag gesteld, en door de vluchtelingencrisis gaan er stemmen op om de Conventie van Genève aan te passen', zegt Maddens. 'Het is dus duidelijk dat het in vraag stellen van fundamentele rechten en verdragen niet voldoende is om een partij uit te sluiten.'

Ook Carl Devos, politicoloog aan de Universiteit van Gent, denkt dat het cordon sanitaire nu niet meer zou worden ingevoerd. 'Het cordon is vandaag moeilijker te verdedigen dan vroeger. Het Vlaams Belang is zelf voorzichtiger geworden, terwijl de rest van de politieke wereld harder communiceert. Dat maakt het moeilijker om een cordon, opgesteld met de ethische grenzen van twintig jaar geleden, vandaag te beargumenteren.'

Dat betekent niet dat het cordon sanitaire niet meer gerechtvaardigd is, zegt Devos. 'Het Vlaams Belang is nog steeds een uitzonderlijke partij, die een morele code overtreedt. Er zijn nog steeds goede argumenten voor een cordon. Maar wat mij stoort, is dat ik politici die argumenten niet meer hoor formuleren. Dat is het grootste probleem: je kunt een cordon niet zomaar invoeren, je moet het blijven motiveren.'

Cordon alleen effectief als eensgezind front

'Een cordon sanitaire kan effectief zijn wanneer het langdurig wordt volgehouden. Maar alleen wanneer zich een andere partij aandient die qua standpunten in de buurt van de buitengesloten partij komt en toch als fatsoenlijk wordt ervaren.'

Die conclusie trekt politicoloog Joost van Spanje, universitair hoofddocent aan de UvA, na bestudering van 28 partijen die in vijftien Europese landen sinds 1944 werden uitgesloten. Zij waren zowel links (communistisch) als rechts (anti-immigratie).

In zijn nog te verschijnen boek definieert Van Spanje een cordon als 'de stelselmatige uitsluiting van iedere politieke samenwerking'. Wat de PVV nu overkomt, afzonderlijke partijen die niet met de partij willen regeren, voldoet daar nog lang niet aan: 'Lang niet alle vormen van samenwerking worden uitgesloten. Bovendien is de vraag hoe overtuigend kiezers de VVD vinden met Ruttes uitspraak 'nul procent kans'? Vijf jaar terug werkte hij nog wel nauw met Wilders samen. En minister Schippers zei vorig jaar nog dat ze haar ad-hocsamenwerking met de PVV zo plezierig vond. Dat past absoluut niet bij een cordon.'

Tot de effectieve varianten rekent Van Spanje niet alleen de Vlaamse gang van zaken, waar het cordon met de opkomst van de nationalistische N-VA leidde tot de neergang van Vlaams Belang. Ook in Frankrijk, waar socialisten en traditioneel rechts samen plegen te spannen om het Front National buiten de macht te houden, deed zich die figuur voor. De conservatief Sarkozy was in 2007 zo'n overtuigende law-and-orderkandidaat voor het presidentschap dat veel FN-aanhangers hun partij in de steek lieten. Of Sarkozy's partijgenoot Fillon bij de komende verkiezingen daar ook toe in staat is, staat te bezien vanwege zijn privéschandaal.

Een zwak cordon doet zich in Zweden voor, waar twee linkse partijen een minderheidsregering vormen, met gedoogsteun van vier oppositiepartijen. Doel: de Zweedse PVV, de SD, van de macht afhouden. Een 'geforceerd' verbond, vindt Van Spanje, dat de SD tot aan de verkiezingen van 2018 buiten de deur beoogt te houden. Bij gebrek aan een fatsoenlijke partij die verwante standpunten inneemt, heeft de SD er volgens de peilingen geen last van. 'Je ziet dus dat een cordon zelfstandig de groei van een partij nog niet tegen houdt', concludeert Van Spanje.

Wat een cordon sanitaire ook niet verhindert, is de 'besmetting' van andere partijen met standpunten van de 'paria-partij'. De N-VA werd 'besmet' ook al was er een cordon. Omgekeerd is het 'pas je aan of ga weg' van de VVD voor Van Spanje 'een duidelijk voorbeeld van besmetting' zonder dat er van een cordon sprake was.

Fokke Obbema

Antwoorden op het rechts-populisme

In tal van Europese landen worstelen de traditionele partijen met het rechts-populisme. Welke antwoorden zijn er op deze politieke stroming te geven? Verslaggevers van de Volkskrant zien vooral nieuwe plannen en ideeën buiten de gevestigde orde ontstaan.

Eerder verschenen

Zweden
Een nieuwe school voor jonge politici in Zweden

Binnenkort in deze serie

Duitsland
Duitse mannen als vluchtelingen-buddy's

Frankrijk
En Marche! Politieke beweging in opkomst

Ierland
Als 99 burgers inspraak krijgen

Strategieën
Welke lessen zijn er te trekken?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden