Uitslapen bij de oerpuls

In vier Deense ziekenhuizen komen patiënten bij uit narcose met zachte achtergrondmuziek. Geen Stones of Bach maar sound environments, met kabbelende waterklanken....

Ergens ruisen bomen. Ver, ver weg klinkt een zacht geklater van water en vanuit die verte zweven licht getokkelde harptonen dichterbij. Zit daar een harpspeler aan de oever van een beek? Maar er is geen buiten, boven is geen blauwe lucht, er is alleen een plafond. Is dit dan de cosy corner van een new-age-platenzaak? Nee, zo ontwaken patiënten uit narcose in de uitslaapkamers van de vier Deense academische ziekenhuizen waar sinds vier jaar een experiment loopt met speciaal gecomponeerde sound environments van de onderzoeksorganisatie Musica Humana.

Want muziek, zo menen de initiatiefnemers Lars Heslet (hoofd intensive care van het Rigshospitalet in Kopenhagen) en Per Thorgaard (hoofd anesthesie van het universitair ziekenhuis in Aalborg), kan een positieve invloed hebben op het welbevinden van de mens.

Dat is op zich geen verbazingwekkend nieuws. De Griekse filosofen waren zich al bewust van de goede uitwerkingen van muziek en stelden strenge morele eisen aan het componeren en beluisteren van muziek. De middeleeuwse muziektheoreticus Boethius maakte een onderscheid tussen een musica mundana, de kosmische muziek van de hemellichamen, en de musica humana, die de harmonie tussen lichaam en ziel en die van de lichaamsdelen bewerkstelligt. Een iets minder theoretische benadering van de heilzame werking van muziek is het Bijbelverhaal over David die Saul kalmeert met zijn harpspel: 'Dat was Saul eene verademing, en het werd beter met hem, en de booze geest week van hem (1 Sam. 16: 23)'.

Verbazingwekkend is vooral dat het nog zo lang geduurd heeft voordat muziek als aanvullend middel wist door te dringen tot het heiligste der heiligen van de westerse geneeskunst, de operatiekamer en de directe omgeving daarvan. Pas vijf jaar geleden kwamen Heslet en Thorgaard, beiden amateurpianist, tot het inzicht dat het geluidsdecor daar voor patiënten weinig bijdraagt aan hun gezondheid. Slaande deuren, alarmbellen, piepende apparaten, harde stemmen, gedraaf; allemaal hoogst onrustbarend voor patiënten.

Dat was aanleiding om contact op te nemen met de studenten van de opleiding muziektherapie in Aalborg en met componist/hoboïst Niels Eje. De samenwerking leidde tot een uitgebreid testprogramma van muziek tijdens ingrepenbij licht verdoofde hartpatiënten en tijdens de recovery-periode na een complete narcose. De Denen zijn niet de eersten in Europa, want de Duitse anesthesist Ralph Spintge van het Sportkrankenhaus Hellersen in Lüdenscheid experimenteert al vijftien jaar met muziek bij operaties en claimt dat hierdoor veel minder pijnbestrijdingsmiddelen nodig zijn.

Zover gaan de Deense onderzoekers niet. Ze hebben in een van hun eerste onderzoeken patiënten die wel en die geen muziek hadden gehoord gevraagd aan te geven hoeveel pijn ze hadden. Daaruit bleek geen significant verschil tussen beide groepen. Daarna hebben ze zich gericht op het welbevinden van de patiënt.

'Een factor twee verschil', meldt Thorgaard uit Aalborg. Er zijn 193 hartpatiënten ondervraagd, waarvan er 99 Ejes muziek tijdens de ingreep te horen kregen. Voor het onderzoek naar muziek in de uitslaapkamers werden 325 patiënten ondervraagd die waren ontwaakt bij de klanken van Eje. Bij de hartpatiënten met muziek bleek 91 procent tevreden met het geluidsmilieu, bij de groep zonder muziek was dat 56 procent. Van de uitslaapgroep met muziek was 83 procent tevreden.

Het onderzoek resulteerde in ruim dertig uur muziek die door Eje ook op cd wordt uitgebracht in de serie MusiCure. De eerste cd - The Journey - is verkrijgbaar op zijn eigen label Gefion Records. Voor muziek om eens uitgebreid naar te gaan luisteren, is het te saai voor woorden. Na drie nummers ben je helemaal iebel van al dat geklater en die zemelige drieklanken. Maar het is muziek die je amper als zodanig moet waarnemen, zegt Eje.

Juist patiënten onder narcose zijn door hun veranderde bewustzijnsstaat uitermate kwetsbaar voor geluid. Het gehoor zelf is niet uitgeschakeld, maar de spier die het trommelvel aanstuurt wel, waardoor de patiënt het geluidsniveau niet kan aanpassen. Daarom heeft Eje muziek gemaakt waarin de dynamiek constant is; contrasten zijn uit den boze.

Ook ritmische variëteit is heikel. Uit onderzoeken naar de fysiologische invloed van muziek, die al geruime tijd worden uitgevoerd, blijkt dat toename van tempo, dynamiek en versnellingen in het ritme leiden tot toename van hartslag en ademhaling. Eje baseert zijn muziek op een puls van 60 slagen per minuut, wat overeenkomt met een hartslag in rust. Een oerpuls, vindt hij, want dat is het geluid dat ieder mens al in de baarmoeder hoort. Zo is op de cd ook de opname van een hartslag te horen.

Bij de eerste reeks onderzoeken lag de nadruk op de psychologische kant, maar het Musica Humanateam wil verder gaan met fysiologisch onderzoek - het meten van lichaamsfuncties en bijvoorbeeld de hoeveelheid stresshormonen - en muziek tijdens operaties. Ook wordt er gekeken naar de ideale manier om de muziek aan te bieden. Koptelefoons sluiten de patiënt te veel af van de wereld, boxen zijn vaak te ver weg. Thorgaard denkt nu aan sound pillows, kussens met luidsprekers.

Aan de muzikale kant zet Eje zijn zoektocht voort naar het ideale klankmilieu dat in ieder geval moet bestaan uit een mengeling van muziek en natuurlijke klanken, zoals wind, water en vogelgeluiden. Alleen geen uilen. Die werken averechts, zo bleek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden