Uitgekotst, kansloos en crimineel, maar in de herkansing

Eigenlijk is het een hopeloze groep, maar de negen jongeren bij het Arbeidstrainingcentrum in Amsterdam leren het lot nu weer in eigen hand te nemen....

Om kwart over 12 wordt Desmond (19) naar huis gestuurd. Hij blijft iedereen maar ‘kankerlijer’ noemen, terwijl ’s ochtends duidelijk was afgesproken die verwensingen niet te gebruiken. Altans tante is net overleden aan kanker.

Even daarvoor is Altan (17), petje en zonnebril op, in tranen, afgehaakt. Hij trekt het niet meer. Het sterfgeval haalt hem helemaal uit balans. Toch neemt hij nog even netjes afscheid. ‘En daar zit voor mij de winst’, zegt projectleider Hans van Essen. Hij gooide hier net met stoelen en deuren. Nu is hij rustig. Hij vertrekt; dat mag, want het haalt veel spanning weg.’

Eigenlijk is het een hopeloze groep, de negen jongeren van het project van het Arbeidstrainingscentrum (ATC) in Amsterdam-West. Verstandelijk zeer beperkt, én crimineel, dat betekent de moeilijkst bemiddelbare groep denkbaar. Uitgekotst door de samenleving, maar hier gaan ze steeds opnieuw in de herkansing. Deelnemer Raymond (21) zegt het zo: ‘Op school sturen ze je altijd maar weg als je iets fout doet. Daarvan leer je niks. Hier mag je fouten maken. Je mag steeds terugkomen.’ Hij kan het weten, want hij liep al zeker acht scholen af. En detentiecentra. Begin dit jaar nog, toen hij al bij het ATC wilde beginnen, had hij nog 51 dagen staan.

Hans van Essen (45) weet dat Desmond en Altan er morgen allebei weer zijn. Schatjes zijn het niet, maar wel vastbesloten deze laatste kans te grijpen. Als dit niet lukt, resteert de straat. ‘Tijdens de hittegolf laatst waren ze er allemaal, vijf dagen lang', schetst hij hun motivatie.

Net als alle jongeren van orthopedagogisch behandelcentrum Amstelduin, is deze groep licht verstandelijk gehandicapt (IQ 55-80). Maar het ATC-project in de Marius Bauerstraat is bijzonder: deze jongeren zijn mislukt op school en hebben misdrijven op hun naam staan. Ze hebben straffen uitgezeten, ‘gelogeerd’ zegt Van Essen, voor mishandeling, diefstal, bedreigingen. Teamleidster Beppie Brood bedacht het project, en uitkeringsinstantie UWV financiert het, vanuit het besef dat detentie oneindig veel duurder is dan jongeren kans bieden op werk.

‘In een halfjaar geven we de jongeren intern trainingen’, zegt Van Essen. ‘Veel basisdisciplinering, als op tijd komen. Daarna volgt een jobcoach-traject, en stromen ze als het goed is op termijn door naar eenvoudig werk.’

Want dat is het perspectief, als alles meezit. ‘Ze hebben geen reëel zelfbeeld. Ze dromen allemaal van een Hummer, maar waarschijnlijk werken ze straks aan de lopende band.’

De afstand naar betaalde arbeid is door hun beperkingen en mislukkingen onoverbrugbaar geworden. Nu leren ze wat voor werk er allemaal is, leren ze solliciteren, wat praktijk, en veel, heel veel sociale vaardigheden. In een taal die ze verstaan. ‘Karim, haal je handen eens uit je zakken. Het is zomer, je hoeft je ballen niet op te warmen.’

Ze kennen de straat, weten wat er te koop is. Tijdens de discussietraining na de lunch gaat het om de verleiding van geld verdienen via verkeerde vrienden. Owen, van Antilliaanse afkomst, weet dat een bolletjestransport drieduizend à 3500 euro opbrengt. ‘Zó weinig?’, reageren de begeleiders verbaasd. ‘Stop je daarvoor je maag vol cocaïne?’

De training van de jongeren is intensief, en er is ook veel zorg omheen nodig. Overleg met ouders, voorzover mogelijk, is cruciaal. Projectleider Van Essen: ‘Je moet voortdurend zaken regelen voor schuldsanering, uitkeringen, verslavingstherapie. Toch is het UWV enthousiast: we bieden een kansloze groep gelegenheid hun lot weer in handen te nemen.’ Zie het zo, zegt hij: als die jongens vroeger een rood stoplicht zagen, móesten ze erdoorheen. ‘Ik wil ze zover brengen dat ze kunnen kiezen voor blijven staan of doorrijden’, zegt Van Essen.

‘Ze kwamen in januari volstrekt egocentrisch binnen’, zegt begeleider Harry Bos (49). ‘Wij spelen voortdurend in op wat ze doen en zeggen. Bij schelden, of spanning, halen we iemand even uit de groep. Dan zeggen we: tot hier ging het goed, maar dit en dat ging fout. Dan kan hij weer terug.’

Het werkt. Neem iets elementairs als eten. ‘Deze jongeren eten ongeordend of heel slecht. Toen ze binnenkwamen, rukten ze gelijk zakken brood open en begonnen ze te schuiven’, zegt Van Essen. ‘Nu maken ze eten voor elkaar, en zitten ze samen aan tafel. Dat kenden ze helemaal niet.’

Het probleem is dat je aan deze jongeren eigenlijk niet ziet dat ze verstandelijk gehandicapt zijn. Daardoor reageert de buitenwereld vaak onbegrijpend en fel op hun gedrag, en dan escaleren situaties. Raymond bijvoorbeeld ziet er verzorgd uit, keurig roodfluwelen jasje, brilletje op, praat in verstaanbare volzinnen. ‘Je ziet niet dat hij autistisch is’, zegt begeleider Ankie Renkema (53). ‘Maar hij is extreem gevoelig voor zijn kleding.’ Laatst ging in de bibliotheek een meisje van 7 per ongeluk op zijn schoenen staan. ‘Zegt ie tegen haar: ‘‘weet je dat ik een ouder iemand voor minder zijn kop zou afrukken?’’ Kun je nagaan wat er gebeurt als een vader dat hoort en niemand van ons erbij is.’

Hoewel Raymond nog dit jaar straf uitzat voor poging tot doodslag, koos hij zelf voor het ATC-traject. ‘Ik sta niet onder druk van justitie.’ Hij merkt de vooruitgang. ‘In het begin was ik veel agressiever, kon overal alleen maar nee op zeggen. Nu voel ik me meer op mijn gemak.’

In een kamertje apart praat Tarek (21) met Van Essen, zachtjes, verlegen. Hij is een paar weken geleden verwijderd bij het ATC, nadat hij herhaaldelijk spullen van het project en de begeleiders had meegenomen. Toch laten ze hem niet los, nog twee keer per week komt hij praten.

‘Wat is er gebeurd?’, vraagt Van Essen.

‘Mijn vader heeft me het huis uitgezet, ik woon nu bij mijn moeder.’

In stukjes en beetjes komt het verhaal eruit. Tarek heeft eindelijk moeizaam op het ATC geleerd eerlijk te zijn en te overleggen. Als hij dat bij zijn vader doet, wordt deze boos omdat hij deze allerlaatste kans heeft verknald. ‘Kun je nagaan hoe die jongens klemzitten’, zegt Van Essen. Binnen de muren van het trainingscentrum heeft hij vat op de situatie, beseft hij, maar in de gezinnen of op straat nauwelijks.

Er is nog een lange weg te gaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden