Uitgegleden

Smooth Jazz liftmuziek? Niet als de energieke heren van MOPDTK ermee aan de haal gaan. Deze week zijn ze te beluisteren in Tilburg en Amsterdam.

Iets voorbij de helft van het concert raakt Kevin Shea verstrikt in zijn drumsolo. Zijn hoofd zit klem tussen een trommel en een bekken. Gerommel en getrek. Shea geeft zijn hi-hat van onderaf een likbeurt. Dan is hij weer vrij. Kort daarvoor achtervolgden trompettist Peter Evans en saxofonist Jon Irabagon elkaar op manische wijze met gierende en knetterende noten, opgejaagd door een gruizige groove van bassist Moppa Elliott.


Niets lijkt verder af te staan van smooth jazz dan dit concert, afgelopen zondag in Stadtgarten in Keulen. Bij de optredens in Tilburg en Amsterdam deze week zal het niet anders zijn.


Toch hebben de mannen van Mostly Other People Do The Killing (MOPDTK), een van de heetste jazzbands van de laatste jaren, zich voor hun nieuwe album Slippery Rock laten inspireren door een van de meest vervloekte en onnadrukkelijke genres ooit. Muziek ontworpen als behang voor dokterswachtkamers, liften en winkelcentra - een miljoenenbusiness in Amerika - als inspiratie voor het avontuurlijke, explosieve en karaktervolle MOPDTK? Het lijkt een grap. Camp. Maar dat is het niet, verzekert bandleider en bassist Moppa (Matthew) Elliott. 'Het vocabulaire van smooth jazz is uniek.'


De musici van MOPDTK zijn begin 30. Anders dan de meeste avontuurlijke New Yorkse groepen van de afgelopen decennia distantiëren ze zich niet van de swingende traditie uit de jaren vijftig en zestig. Ze verwijzen er juist expliciet naar met hun platenhoezen, pastiches op bekende jazzalbums. In de muziek mag geswingd worden, ook al duurt het soms maar een paar maten. Jazzlicks uit het Blue Note-tijdperk komen voorbij, warmbloedig spel dat doet denken aan de betere blowing sessions op het label Prestige. Maar ook: een dub-beat, onherbergzame freejazzklanken, een quote uit de hitparade, fragmenten uit klassieke etudes.


Elliott: 'Ik wil jazz spelen, maar niet compleet gecontroleerd en vormvast. Ik hou niet van musiceren met gesloten deuren. Het is 2013, alle muziek die ik ooit heb gehoord zit in mijn hoofd, dus als ik daar iets van wil spelen doe ik dat. Wij zijn opgegroeid in de jaren tachtig. We kennen allemaal Michael Jackson. Dat komt er op een gegeven moment uit. Als ik dat niet zou toelaten zou het oneerlijk voelen. Daarnaast zijn we opgegroeid met remixen en samples. Als er even een flard van iets voorbijkomt, is dat heel normaal.'


Waar de collageachtige manier van spelen bij voorlopers zoals als avant garde-godfather John Zorn strak is geregisseerd, werkt MOPDTK spontaan. De enige houvast vormen de composities van Elliott, doorgaans genoemd naar plaatsen in de staat Pennsylvania. Slippery Rock is een bestaand dorp. Het openingsnummer Hearts Content, dat zoals ieder MOPDTK-album start met een aanstekelijke groove van bas en drums, verwijst naar een recreatiegebied.


Moppa Elliott (34) is met zijn studentikoze uiterlijk bijna een dubbelganger van zijn bandgenoot en jarenlange muzikale maatje Peter Evans. Laatstgenoemde is een van de grootste trompetvirtuozen van het moment, die net zoals Kevin Shea en Jon Irabagon tot de interessantste musici van zijn generatie behoort.


Elliot is de regelaar maar op het podium is de band een collectief. Sabotage, geniale ingevingen die nergens wat mee te maken hebben en het bewust nemen van 'extreem domme muzikale beslissingen' zijn middelen die met uitbundig plezier worden ingezet. Het kan zijn dat Elliott een nummer aankondigt en alle musici na het aftellen meteen iets anders gaan doen. Indien gewenst zit iedereen in een flits op hetzelfde spoor.


Door de veelheid aan al of niet ironische verwijzingen en muzikale grappen zou je verwachten dat MOPDTK vooral optreedt voor zaaltjes met elkaar veelbetekenend aanstotende kenners, terwijl de lol aan de gemiddelde luisteraar voorbij gaat. Elliott: 'Gelukkig niet, dat zouden we niet willen. Ik vind het heerlijk om voor blanco publiek te spelen. Dat doen we vaak - in Oost-Europa en in de VS buiten New York - en ik kan me niet herinneren dat het ooit fout is gegaan. Het komt denk ik door onze energie, doordat we heel goed onze instrumenten beheersen en doordat het andere muziek is dan je ooit hebt gehoord terwijl er toch herkenbare elementen in zitten. En vooral doordat we er samen plezier in hebben. Veel museumjazz wordt met zo'n deftige terughoudendheid gespeeld waardoor er geen communicatie is met het publiek. Ik vind museumjazz prima. Art Blakey en Duke Ellington zijn dood en zo kun je oude muziek nog live horen. Maar met MOPDTK spelen we 'galeriejazz'. Iets actueels.'


De eerste vier albums van de groep waren voornamelijk geïnspireerd door straight jazz uit de periode 1955-1965. Om het risico op herhaling voor te zijn besloot Elliott om zich voor het vijfde album te verdiepen in de totaal andere wereld van de smooth jazz, in Amerika decennia lang immens populair. Niet uit tegendraadsheid, maar puur op muzikale gronden. Dat er zo een over-the-top fluorescerende hoes kon worden ontworpen was mooi meegenomen. 'Smooth jazz werd eigenlijk nooit beschouwd vanuit een muzikale invalshoek. Omdat het zo nadrukkelijk was bedoeld om geld te verdienen kon je het inhoudelijk terzijde schuiven. Maar de afgelopen jaren is de populariteit gigantisch afgenomen. De meeste smooth jazz radiostations zijn overgestapt op gouden top-40 hits. Ironisch en fantastisch tegelijk. Nu het zijn commerciële waarde verliest, kun je er dus alleen nog maar naar kijken als muziek. Dan zie je pas hoe maf het eigenlijk is, echt een andere wereld. En genuanceerd. Dat maakt het interessant.'


Het was Elliott al eens opgevallen dat in smooth jazz specifieke technieken worden gebruikt die de meeste muzikanten niet zomaar kunnen nadoen. 'Toen ik net in New York kwam wonen leefde ik in een huis met saxofonist Charles Evans. Hij is virtuoos. Een keer kwam Kelly Roberge langs, die kende al die smooth-jazz-shit. Hij speelde het voor, maar Charles kon er niks van. Je kunt het vergelijken met barokmuziek, daarbij moet je precies weten hoe je de versieringen moet spelen die niet opgeschreven staan.'


Smooth jazz zit vol zwellende noten, trillers en bochtjes. De melodische frasen zijn afwijkend van wat blazers tijdens opleidingen krijgen voorgeschoteld. 'Andere soorten eenvoudige muziek kan iedereen wel zo'n beetje spelen. Dit niet. De zinnen beginnen en eindigen op rare plekken in de maat, er zijn veel abrupte melodische en harmonische overgangen en het stikt van de non-functionele akkoordprogressies die in het luchtledige blijven hangen.'


Deze eigenschappen zorgen ervoor dat smooth jazz in een anoniem sfeertje doorkabbelt, terwijl in feite niets gebeurt. Dat maakt de muziek ongevaarlijk en voor sommigen om gek van te worden. 'Ik heb voor deze plaat een stuk of dertig klassiekers uit het genre beluisterd en nog een stapel compilatie-cd's. Dat was strafwerk, ja. Slechte platen heb je in alle stijlen maar vaak is er tenminste nog de intentie om interessant te zijn.'


Uiteindelijk bleek elk album toch nog wel een nummertje te bevatten dat als inspiratie kon dienen voor vers MOPDTK-materiaal. Het dwingt de musici om op een andere manier te werk te gaan.


Dat het resultaat alles behalve smooth klinkt, maakt niet uit. Vergelijk het met de tentoonstelling van René Magritte die Elliott zag toen hij 12 jaar oud was, of met de boeken van schrijver David Foster Wallace die tijdens deze tournee onder de bandleden de ronde doen: gevestigde zaken worden gemanipuleerd tot iets dat deels bekend, deels onbekend is. 'De muziek die we maken is een postmoderne, contemporaine interpretatie van 'Jazz'. En een hoop lol.'


Vanavond 20/2: Paradox, Tilburg en morgen 21/2: Bimhuis, Amsterdam.


Cd: Slippery Rock (Hot Cup Records). hotcuprecords.com


Extra: Pak/Geen pak

Wel in pak - niet in pak: het is het eeuwige dilemma van veel jazzmuzikanten. In New York was het lange tijd duidelijk: als je straight jazz was, dan woonde en speelde je uptown (Lincoln Center, Wynton Marsalis) en droeg je een pak. Als je avant garde was, dan woonde je downtown (Knitting Factory, John Zorn) en droeg je vieze ouwe kleren. De mannen van MOPDTK zitten in de downtown-hoek maar zijn toch anders en meer jazz. Daarom kozen ze ervoor pakken te dragen. Elliott: 'We willen uitstralen dat we serieus zijn in wat we doen, ook al is de muziek maf.' Onze pakken zijn wel goedkoper dan uptown.


Extra: Stoomcursus Smooth Jazz

Kenny G - Songbird (1986)


De meest gehate en rijkste saxofonist van de planeet is met zijn herkenbare dwepende sopraansaxsound sinds de jaren tachtig de koning van de smooth jazz en daarmee symbool voor alles wat erg kan zijn aan muziek. 'Doe het maar eens na', kun je dan zeggen. 'Liever niet', kun je dan antwoorden. De saxofonist vergaarde tevens fortuin als vroege investeerder in Starbucks, hoewel hij geen koffie lust.


George Benson - Breezin' (1976)


Net als de saxofonisten David Sanborn en wijlen Grover Washington Jr. geniet de strak ge-facelifte gitarist en zanger George Benson meer respect dan andere smooth jazzmusici, omdat hij ook wel eens echte muziek maakt. Hij heeft als oude rot gladde platen gemaakt in de jaren zeventig, toen het allemaal nog wat minder erg klonk dan in de decennia erna. Zijn souljazzplaten uit de jaren zestig zijn te gek, trouwens.


Dave Koz - Together Again (1999)


Altsaxofonist Koz is de opvolger van Kenny G, met een even gelikte manier van spelen en een fikse dosis agressieopwekkende maniertjes. De sound van zijn begeleidingsband is zonnebankbruin zoals het hoort. De saxofonist heeft zijn eigen wijn en hij biedt cruisevakanties aan waarbij je wordt getrakteerd op dagenlang smooth jazz op een boot: Dave Koz & Friends At Sea.


Tim Wes - Sunshine, You Make Me Smile (2012)


In Nederland was Candy Dulfer lang de enige die met sommige platen in de buurt kwam van smooth jazz. Maar nu is er de 19-jarige tenorsaxofonist Tim Wes die alle fijne kneepjes van de smooth jazz beheerst en uitdraagt, inclusief vlekkeloze glamour.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden