UITGEBOERD

Een opeenvolging van rampen heeft veel varkenshouders aan de rand van de afgrond gebracht. De vakgroep varkenshouderij van LTO Nederland schat dat 30 procent van de varkenshouders het komende halfjaar moet stoppen....

DE BRABANTSE varkensboer Mari Melis laat de varkens in zijn stallen liever niet zien. Hij neemt geen enkel risico meer. Op 4 februari 1997 werd op zijn bedrijf in Venhorst varkenspest ontdekt. Het was het begin van een vreselijke epidemie.

'Eigenlijk mag uw auto daar al niet staan. En u bent door de achterdeur gekomen, mag ook al niet', voegt Melis er zacht aan toe. De nieuwe wet op de bezoekersregistratie is streng. Elke varkensboer moet een bezoekerskaart invullen. Regels, regels en nog eens regels. Maar zullen ze ook daadwerkelijk helpen tegen het pestvirus?

Melis: 'Een collega-boer zei laatst: eigenlijk mogen we ook niet meer naar de kerk. Want daar komen we in contact met andere mensen.' Zijn vrouw Rian: 'Had het virus maar een kleur, dan wist je waar het was.'

Ruim een jaar en drie maanden stonden de stallen van Melis leeg. Als epicentrum van de varkenspest werd Venhorst het langst als onveilig gebied beschouwd. Het vervoersverbod werd er pas afgelopen april opgeheven. Op 11 mei kwamen aan de Noordstraat 6 de eerste varkens weer aan: tweehonderd zeugen en tweehonderd vleesvarkens uit Engeland.

Melis: 'Het was een bevrijding om weer varkens te kunnen houden.' Het voorgaande jaar was een marteling geweest. Hij onderging een rugoperatie, renoveerde de stallen en verdiende wat bij als inpakker van kerstpakketten.

Maar nog was de ellende niet voorbij. Integendeel. Eerst kwam de herstructurering van minister Van Aartsen van Landbouw. Alle varkensboeren moesten 10 procent van hun varkensstapel inleveren. Over een jaar wordt de productiecapaciteit met nog eens 10 procent verminderd.

Daar kwam bij dat de varkensprijzen kelderden tot een historisch dieptepunt. Boeren ontvangen bij de slachterijen nog maar 1,52 gulden per kilo varkensvlees. De kostprijs ligt op gemiddeld 2,90 gulden per kilo. Melis: 'Een big van 23 kilo bracht in januari meer op dan een slachtvarken van 90 kilo nu.'

Lage prijzen zijn de boeren wel gewend; in de varkenscyclus zijn ze traditioneel de voorloper van hogere prijzen. Ook de varkenspest is een nachtmerrie waaruit de boer weer ontwaakt. Zelfs de herstructurering is te overleven, tenminste voor gezonde bedrijven.

Maar het is de opeenvolging van rampen die veel varkenshouders aan de rand van de afgrond heeft gebracht. Voorzitter C. van Gisbergen van de vakgroep varkenshouderij van LTO Nederland schat dat 30 procent van de varkenshouders het komende halfjaar 'het loodje legt'. Want de crisis zal alleen maar erger worden. Hij voorziet een verdere daling van de prijzen tot zelfs 1,25 gulden per kilo.

De prijzen worden gedrukt door overproductie op de Europese vleesmarkt. Vooral uit Denemarken, Duitsland en Frankrijk is het aanbod overweldigend. De koel- en vrieshuizen liggen bomvol. Ook de Verenigde Staten kampen met een groeiend overschot aan varkensvlees.

Volgens Van Gisbergen vallen vooral in het gebied waar de varkenspest heeft geheerst 'ongelooflijke klappen'. De boeren aldaar hebben vorig jaar niet kunnen profiteren van de goede prijzen. En nu ze eindelijk weer produceren, gaan de biggen en het varkensvlees 'voor weggeefprijzen de deur uit'.

Regionale Rabobanken hebben de kredietkraan voor menige boer dichtgedraaid. Ook Mari Melis kreeg vorige maand van zijn bank te horen dat hij aan het kredietplafond zit. De bank vindt het niet verantwoord om nog meer geld te lenen aan de varkensboer in Venhorst.

'Dit is nog erger dan de pest en de herstructurering', zegt Melis. Als in trance pakt hij zijn mok koffie van de keukentafel en neemt een flinke slok. 'Wat moet je, als de bank zegt: we stoppen ermee, we financieren niet verder.'

H IJ HEEFT nog voor veertien dagen voer. Wat er daarna gebeurt? Melis haalt zijn schouders op. Hij zegt nog in bespreking te zijn met de bank, maar veel hoop lijkt hij niet te hebben. 'We wachten maar af. Ja, waarop? Wanneer we kunnen stoppen misschien.'

De extreem lage prijzen komen wel op een heel ongunstig moment. Door de varkenspest heeft Melis geen enkele buffer meer voor tegenslagen. Anderhalf jaar heeft hij zonder inkomen gezeten. Maar intussen liepen de hypotheeklasten gewoon door. De totale schadepost schat hij op 2,5 ton.

'Ze zeggen wel dat de varkenspest voorbij is. Maar bij ons is de pest niet over. Ik leg er 3 duizend gulden per week bij. Dat houdt niemand lang vol', zegt Melis.

De Rabo geeft hij niet de schuld. De boer weet ook best dat de bank geen liefdadigheidsinstelling is. De zwarte piet zit in Den Haag en heet: 'De Politiek.'

Melis: 'Ze noemen varkenspest een bedrijfsrisico. Maar ik kon ruim een jaar lang geen varkens houden, omdat ik ze niet mocht vervoeren. Dat is geen bedrijfsrisico meer. Als je niet mag werken, kun je niets verdienen.' Hij voelt zich in de steek gelaten door de overheid, die de belofte van een goede schaderegeling niet nakomt en hem het leven zuur maakt met een opeenstapeling van regels.

De crisis in de varkenssector voltrekt zich grotendeels in stilte. Vorig jaar stonden de stallen volop in de schijnwerpers. Het nieuws werd beheerst door grijpers met dooie biggen, mannen in witte pakken en roodwitte linten rond besmette bedrijven.

Nu vecht elke boer zijn eigen stille strijd. Van Gisbergen krijgt regelmatig huilende varkensboeren aan de lijn. Ondernemers die hun familiebedrijf, waar generaties lang geboerd is, ten gronde zien gaan. Of jonge boeren die net geïnvesteerd hebben in nieuwe stallen. LTO Nederland vindt dat de overheid overbruggingskredieten moet verstrekken om te voorkomen dat de varkensboeren 'met z'n allen in het moeras wegzakken'.

De regionale Rabobanken laten weinig los over de toestand van hun cliënten. 'Het ligt allemaal erg gevoelig', is de reactie van de Rabobank Venhorst-Boekel. De bank zegt alle tijd nodig te hebben om in samenspraak met de varkenshouders naar oplossingen te zoeken. De bank Uden-Volkel-Zeeland volgt 40 van de 160 bedrijven 'met zorg'.

'Er is sprake van een zeer moeilijke situatie', erkent een zegsman op het hoofdkantoor van de Rabobank in Utrecht. 'Verschillende dingen komen samen: de varkenspest, de herstructurering en een historisch diep prijsdal. We verwachten dat veel varkenshouders hun bedrijf de komende tijd zullen beëindigen.'

De bank probeert bedrijven wel zo lang mogelijk op de been te houden. Want de prijzen zullen toch eens weer aantrekken. Maar alles heeft zijn grens.

De Rabobank: 'We kijken altijd naar het perspectief op langere termijn. Is financiering nog wel rendabel te krijgen. Als we dat perspectief niet zien, dan zeggen we dat tegen de boer. Die boodschap is niet leuk, maar ook in het belang van de ondernemer. We gaan hem niet opzadelen met een nog hogere schuldenlast.'

Volgens J. Peerlings, sectorspecialist bij de Noord-Brabantse Christelijke Boerenbond (NCB), breekt de verplichte productievermindering met tweemaal 10 procent veel boeren op. 'Het gros van de bedrijven heeft die 10 of 20 procent juist nodig voor hun inkomen. Met 80 procent van de productie worden slechts de kosten gedekt. Door de herstructurering ben je als boer opeens wel je gezinsinkomen kwijt.'

Ook de Rabobank kijkt heel precies naar de verminderde productiecapaciteit. In de besprekingen met de boeren wordt de korting met 10 procent in 2000 uiteraard meegewogen. 'Die productievermindering heeft gewoon negatieve gevolgen voor de rentabiliteit. Dat maakt de banken kopschuw', aldus Peerlings.

De NCB waagt zich niet aan cijfers over de omvang van de dreigende slachting onder de 5 duizend varkenshouders. Veel hangt af van de prijsontwikkeling de komende maanden. Maar de vooruitzichten zijn somber. Waarnemers zien de prijzen eerder verder dalen dan stijgen.

De varkenshouders zelf houden zich opvallend gedeisd. Ze zijn murw geslagen door de opeenvolging van rampen en de manier waarop de buitenwereld heeft gereageerd. Hun vertrouwen in Den Haag is tot het nulpunt gedaald.

'Er heerst een enorme downstemming. Niemand weet hoe de toekomst er zal uitzien', meent Peerlings. Verschillende jongeren hebben al laten weten in deze omstandigheden het bedrijf van hun vader niet te willen overnemen. Ze verkiezen een baan elders, weg van de varkens.

'V EEL boeren laten niets los. Ze schamen zich en kruipen in hun schulp. Niemand bazuint graag rond dat hij geen gulden meer in zijn portemonnee heeft', denkt Melis. De boer uit Venhorst is een uitzondering. Hij heeft nog de hoop dat zijn verhaal de politici in Den Haag kan wakker schudden.

Geen enkel varkensbedrijf kan bij deze lage prijzen goed draaien. Vooral bij boeren in het voormalige pestgebied zijn de reserves uitgeput. Volgens Peerlings neemt de varkenshouder veelal zelf het besluit om te stoppen. Want het is pijnlijker als de bank hem hiertoe moet dwingen.

Aan de Noordstraat in Venhorst zijn twee boeren onlangs gestopt met de varkens. Ze houden nog slechts koeien. Zij verkeren in de luxe positie dat ze hun bedrijf kunnen voortzetten. Als Mari Melis, varkensboer pur sang, stopt, kan hij het hele bedrijf opdoeken.

Maar ook stoppen heeft zijn prijs. De overheid heeft wel een regeling voor bedrijven die ermee ophouden, maar die vinden de boeren volstrekt onvoldoende. En welke gek koopt nu nog een varkensbedrijf? Melis: 'Bij verkoop verliest het bedrijf de helft van het quotum. Zo zijn de regels. De koper moet dan de helft van het quotum terugkopen. Daar is niemand voor te vinden.'

Zijn vrouw Rian vermoedt dat 'Den Haag' de crisis helemaal niet zo erg vindt. Want als het zo doorgaat, vallen de varkensbedrijven vanzelf om, één voor één. En is die sanering niet wat de minister wilde? Rian Melis: 'Nu worden we met 10 procent gekort. Straks hoeft die andere 10 procent niet meer. Dan is eenderde van de varkenshouders al noodgedwongen gestopt.'

Haar man staat op van tafel en staart naar de gerenoveerde stal. Hij durft zelfs openlijk te bekennen dat hij zo zou stoppen, als hij genoeg geld voor zijn bedrijf zou krijgen: 'Want de lol is eraf om nog varkensboer te zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden