Uitgeboerd

Veearts is een prachtig vak, vindt Theo Lam. Maar hij vraagt zich af of zijn beroep toekomst heeft, nu de ene na de andere veehouder het bedrijf opdoekt....

door Mac van Dinther

Of hij wakkker ligt van BSE? Anton Groot Roessink, 41 jaar, muts, snor, blauwe overall en groene laarzen, kijkt een beetje verbaasd op van de rug van een koe waarop hij met zijn klembord leunt om aantekeningen te maken. De winterzon prikt door de doorzichtige golfplaten in het dak van de stal, waar zestig koeien op een rij wolken warme adem de lucht in blazen.

Nee, van BSE ligt Anton niet wakker. 'Die kans is zo klein. Dan kun je net zo goed wakker liggen omdat je bang bent kanker te krijgen.' En dan nog, zegt dierenarts Theo Lam, nadat hij zijn arm, nog nadampend van de mest, uit de achterkant van de koe heeft gehaald: de kans op BSE is véél kleiner. 'Deze is trouwens drachtig, Anton.' 'Mooi zo.'

Natuurlijk knijpt elke veehouder hem stiekem, maar Anton heeft wel andere zorgen aan zijn hoofd. Zoals de melk- en vlees prijzen, de mestquota en de mineralenboekhouding. In de zorgen van alledag speelt BSE de bijrol van zeldzame nachtmerrie. 'Als het komt, dan komt het.'

De gekkekoeienziekte BSE figureert bijna dagelijks in de krantenkoppen. Elke week wordt ergens in Europa wel een BSE-koe ontdekt. Veestapels worden afgemaakt, slachtrunderen worden stuk voor stuk onderzocht op BSE, ministers moeten aftreden, consumenten wenden zich af van de biefstuk, het boerenbedrijf staat er weer mooi op.

Maar het werk moet door, dus gaat bij Groot Roessink en zijn collega's alles zijn gewone gang. Opstaan, melken, voeren, bezoek van de dierenarts. De schijn bedriegt een beetje, want op de achtergrond waart het BSE-spook wel degelijk in de stallen rond.

Zo zijn de rundveeprijzen flink gedaald sinds de Duitsers de biefstuk massaal laten staan. Met als gevolg dat boeren hun koeien langer houden dan ze zouden willen, waardoor ze weer in de knel komen met hun melkquotum. Melk 'bijleasen' zou een oplossing zijn, maar daarvan zijn de prijzen juist weer pijlsnel gestegen. Het kan er nog wel bij.

BSE is voor boeren geen directe aanleiding om te stoppen, zegt de 40-jarige dierenarts Lam, terwijl hij zijn rode bus met mobiele apotheek over de provinciale wegen stuurt. Maar het kan wel het laatste zetje zijn.

Dat raakt niet alleen de boeren, maar de hele plattelandseconomie, zegt Lam. 'De smid, de aannemer, de loonwerker, het veevoederbedrijf.' En niet te vergeten de veeartsen. De groepspraktijk van Lam had anderhalf jaar geleden nog vierhonderd melkveehouders als klant. 'Nu zijn het er nog amper 360. Als dat zo doorgaat, is er niks meer over als ik met pensioen ga.'

Theo Lam is een getogen Achterhoeker, zoon van een slager, kleinzoon van een boer. Hij studeerde in Utrecht, deed ervaring op in het buitenland en keerde drieënhalf jaar geleden terug naar zijn geboortegrond. Daar voert hij met zeventien dierenartsen een groepspraktijk in de driehoek Zutphen, Ruurlo, Doetinchem.

Het is typisch kleinschalig agrarisch gebied: verspreid liggende boerderijen met weilanden eromheen. De rundveehouders in deze streek hebben middelgrote bedrijven met een stuk of vijftig melkkoeien. 'Veelal gezinsbedrijven, waar de boer de koe nog bij naam kent en 's avonds voor het slapen gaan een rondje maakt door de stal. Die bedrijven moeten we koesteren.'

Lam is gespecialiseerd in koeien. Dat betekent dat hij bijna de helft van zijn tijd op de boerderij doorbrengt met zijn arm tot aan de oksel in de achterkant van een koe, om te voelen of het beest drachtig is dan wel 'tochtig', klaar om bevrucht te worden. In woonkeukens met kalenders van de boerenbond aan de muur en koffie met verse melk op tafel neemt hij daarna met de boer de cijfers door: melkproduktie, vet- en eiwitgehalte, krachtvoer, ziekten, andere klachten.

Het leven van een melkkoe is een levenslange cyclus van drachtig worden, baren, melk geven, een paar maanden rust en weer drachtig worden. Als de melkproduktie daalt of een koe problemen vertoont, gaat ze naar de slacht.

Een koe die lastig is, tekent ook haar doodvonnis. 'Deze schopt in de melkerij altijd alles eraf', zegt de jonge Te Winkel. 'Daar kun je niks mee beginnen. Lastig ding.' Te Winkel junior is 33, zijn vader 61. Samen runnen ze een bedrijf van ruim vijftig koeien. Varkens hadden ze ook, maar die hebben ze weggedaan, zegt senior.

De oude Te Winkel begon op zijn zestiende op de boerderij van zijn vader. Sinds een paar jonge koeien hem tegen de vlakte hebben gelopen, sukkelt hij met zijn rug. Ook verder is de lol er een beetje af. Quota, BSE, slijterziekte, computers, oormerken, in zijn tijd had je dat allemaal niet. 'Het is niet leuk meer hè.'

Pas geleden nog wilden ze uitbreiden door 6 hectare bij te kopen. 'We hadden een bod gedaan van 75 duizend gulden per hectare. Het hoogste bod van alle boeren. We zaten in de laatste ronde.' Maar ze werden weggevaagd door Staatsbosbeheer, dat een half miljoen bood om het als natuur te beheren. 'Zonde, daar is de grond veel te goed voor.'

Berend Fokkink (40) kan ervan meepraten. Hij pacht grond van een landgoed. Maar de landgoedbezitter kan tegenwoordig 1700 gulden per hectare opstrijken voor natuurbeheer. 'Dat is meer dan ik kan betalen.'

Steeds meer boeren houden ermee op, zegt Anton Groot Roessink. 'Vroeger zat aan de weg naar Varssel de ene boer na de andere. Nu zit er nog maar een enkeling. Boeren hebben geen opvolgers. En er is ook werk zat buiten de veehouderij. Het is echt kaalslag.'

Veearts op het platteland is een prachtig vak, zegt Lam, ook al moet je er als rundveespecialist het vaakst uit. 'Voor een koe kom je je bed uit. Voor een varken zelden.' Maar hij maakt zich zorgen. 'Nederland is altijd een landbouwland geweest. De zware industrie verdween, de textiel verdween, maar de landbouw bleef. Ik heb het gevoel dat het nu voor het eerst anders wordt.'

De omzetten dalen, inkomsten lopen terug. Dat merken ook de veeartsen. Een boer die het krap heeft, laat de dokter niet meer komen voor elk wissewasje. Een tijdje terug deden verhalen de ronde dat veeartsen door boeren onder druk werden gezet. Lam, die bestuurslid is van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde, kent ze ook. 'Ik heb wel gehoord over boeren die een veearts onder druk zetten om een koe die dood in de stal ligt, alsnog te schieten, want dan kan de koe naar het slachthuis, anders moet ze naar de destructor. Het komt ongetwijfeld voor.'

In Brabant en Noord-Limburg, zegt Lam, hebben de veeartsen het 't moeilijkst. Varkenshouders stoppen massaal, waardoor de spoeling dunner wordt. Tegelijkertijd is er concurrentie van 'snelwegdierenartsen', die medicijnen verkopen uit de achterbak.

Ook in de Achterhoek staat de veearts onder druk. 'Er wordt weleens met de vuist op tafel geslagen of ze dreigen dat ze bij je weggaan. Bij onze praktijk zijn ook boeren weggelopen. Het is logisch dat dit soort dingen gebeurt. Het gaat niet goed in de veehouderij en tegelijkertijd worden steeds meer eisen gesteld.'

Maar voor de meesten steekt Lam zijn handen in het vuur. De vrees bestond dat boeren koeien die symptomen vertonen van BSE snel naar het slachthuis sturen, voor de dierenarts erachter komt. Lam heeft het omgekeerde meegemaakt.

'Na Eibergen (waar in november 2000 een BSE-koe werd ontdekt, red.) ben ik door boeren gebeld die zeiden: Theo, kom eens kijken. Ik vertrouw deze koe niet. Het zal toch niet. . .' Steeds was het loos alarm. In Lams praktijk zijn twee koeien gesignaleerd die serieus verdacht werden van BSE-besmetting. De uitslag was twee keer negatief. Meestal bleek het hersenvliesontsteking.

Een BSE-geval komt nooit uit de lucht vallen, zegt hij. 'Vaak zijn het koeien die je al voor iets anders behandelt, wat maar niet wil overgaan.' Overigens worden sinds januari álle koeien op BSE getest, zodat er geeneen meer doorheen kan slippen.

De veearts is een vertrouweling van de boeren. Maar het wereldje is klein. Wie iets ongewoons doet, blijft nooit lang onopgemerkt. Dat heeft Diny ten Arve gemerkt. Haar man gaat sinds kort twee dagen in de week hout zagen buiten de deur. Meteen deden geruchten de ronde dat het paar zou ophouden.

De lokale voorzitter van boerenorganisatie LTO stond al op de stoep, zegt Diny ten Arve. 'Onzin. Alleen omdat mijn man gaat zagen. Hij vindt het leuk en het extra geld kan ook geen kwaad.' Volgens Lam heeft Diny een modelstal met speciale koeienmatrassen. Koe 15 zou eigenlijk naar het slachthuis moeten, zegt Diny. 'Maar dat doen we maar niet vanwege dat BSE-gedoe.'

Bij de meeste boeren is een kentering opgetreden, zegt Lam. 'Ook zij beseffen dat ze erbij gebaat zijn dat we op tijd dingen signaleren.' Belangrijk is wel dat boeren begrip kunnen hebben voor het overheidsbeleid, anders wordt het draagvlak ondermijnd.

Zo is de praktijk om de hele veestapel af te maken als ergens een BSE-koe is gevonden onder boeren zwaar omstreden. Nog nooit is onder andere koeien in dezelfde stal BSE gevonden. 'Zoiets moet je verdomd goed uitleggen, anders vraag je om burgerlijke ongehoorzaamheid.'

Het is een goed ding dat tegenwoordig alle koeien getest worden, zegt Anton Groot Roessink. 'We hebben het er maandag nog over gehad in een bijeenkomst van jonge boeren. Voedselveiligheid gaat voor alles. Het moet niet zo gaan als in Duitsland, waar alles onder de tafel is geveegd. De kosten verdienen we wel weer terug.'

In een hoek van de stal drentelt een groepje jonge koeien parmantig rond. Ze zijn allemaal drachtig, zegt dierenarts Lam. 'Honderd procent, Anton.' Anton is opgetogen. 'Dat zijn mijn jonge talenten. Daar verwacht ik veel van.'

De jonge talenten zijn allemaal zwartbonte koeien. Ook een gevolg van de BSE, zegt Anton. 'Vroeger had ik meer roodbont. Die zijn goed voor melk én vlees. Zwartbonte geven meer melk. Vlees brengt minder op door de BSE, dus ik schakel over op zwart.' Als de weilanden zwart-wit worden, weten we waar het aan ligt. Aan de BSE.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden