'Uiteindelijk triomfeert de liefde'

De Dardennes zijn vermaard als chroniqueurs van grauw Wallonië. Le gamin au vélo, in Cannes bekroond met de juryprijs, is een - voor hun doen - zomerse film.

'Optimisme is... is nieuw voor ons', verdedigt Luc Dardenne (57) zich met een glimlach.

'Mijn broer en ik, we wilden zien of we een film konden maken die anders is', vult Jean-Pierre Dardenne (60) aan. 'Anders voor ons in elk geval. Een liefdesgeschiedenis, iets met een happy end.'

In het dertig jaar omvattende oeuvre van de Belgische filmbroers behoort de mens te worstelen met werkloosheid en criminaliteit, in grauw en grijsbewolkt Wallonië. Niet te fietsen en lachen in door groene blaadjes gefilterd zonlicht, dat haarkransen in een warme gloed steekt.

Waarom nu plotseling een lichtvoetige film? - wil het handjevol rond de broers opgestelde journalisten weten. Of preciezer: waarom een 'voor uw doen' lichtvoetige film? Want zó lichtvoetig is Le gamin au vélo (jochie op een fiets) nu ook weer niet. De 12 jaar oude hoofdpersoon Cyril is door zijn vader in een tehuis gedumpt. Voorgoed, alleen weet hij dat nog niet. En alsof dat niet ellendig genoeg is, heeft vader ook Cyrils fiets verpatst. Gelukkig neemt kapster Samantha het jongetje onder haar hoede. Zomaar, zelfs al is de door onbegrip verteerde Cyril vaak onhandelbaar, en kost het haar grote moeite hem uit de ronselende klauwen van een plaatselijk drugsdealertje te houden.

'Pessimisme is tegenwoordig bijna een uiting van conformisme', stelt Luc, de jongste en doorgaans meest spraakzame van de broers. 'Het verhaal van Le gamin au vélo is misschien niet realistisch, in de zin dat in de realiteit vrijwel niemand zo zal handelen als Samantha, die liefde geeft zonder voorwaarden of duidelijke reden. Tegelijk is haar handelen ook weer wél sterk verbonden met de realiteit, omdat ze ons toont hoe vreemd de gemiddelde mens zich gedraagt. Want waarom zou het vreemd zijn, of zelfs ongeloofwaardig, om zomaar iemand te helpen? Simpelweg uit ongemotiveerde goedheid? In de film presenteren we het als iets heel normaals.'

Jean-Pierre, sussend: 'En we geloven niet dat we hiermee de wereld veranderen.'

Tweemaal al wonnen de broers de Gouden Palm van het Cannes Filmfestival, de meest prestigieuze prijs voor de filmkunst, die verder nooit naar een Belg ging. In 1999 voor Rosetta, in 2005 voor L'enfant. Het maakte de Dardennes tot instant filmadel. Bovenal in Cannes, waar hun sjofele kleding en timide presentatie bij elke nieuwe speelfilm weer aangenaam breekt met de gebruikelijke festivalhysterie.

De broers groeiden op in het aan Luik grenzende staalstadje Seraing, waar de vooruitgang ongenadig toesloeg en snoeide in het banenbestand. Vader Dardenne werkte als technisch tekenaar in de fabriek, de zoons studeerden filosofie (Luc) en drama (Jean-Pierre). Idealisten waren het, die jarenlang documentairefilms maakten met als nobel doel hun buurt- en streekgenoten te verenigen. Tot ze inzagen dat 'menselijk gedrag zich makkelijker met fictie laat onderzoeken dan met de werkelijkheid' - zoals Luc jaren terug eens zei in een interview met de Volkskrant. Aan hun eerste, matig ontvangen fictiefilms gingen ze bijna failliet. Te veel naar anderen geluisterd op de set, luidde het oordeel van de Dardennes zelf. Ze bezwoeren voortaan te werken met een vaste ploeg, en met nieuwe, nog niet gevormde acteurs. Dat ze vanuit Seraing vervolgens internationaal doorbraken - ze waren toen al achter in de 40 - beschouwen de Dardennes als een mirakel. Ze zijn in de streek blijven wonen, en schrijven, produceren en regisseren hun films onder de vlag van hun eigen bedrijf.

'Enigszins pornografisch', noemde Jean-Pierre het mediacircus van het festival ooit na zijn eerste bezoek aan Cannes. Door de jaren heen hebben de enkel Frans sprekende broers zich een interviewroutine aangemeten; voorkomend doch afstandelijk beantwoorden ze de vragen, elkaars woorden zelden corrigerend of onderbrekend.

Jean-Pierre: 'Dit is de eerste keer dat we een speelfilm in de zomer hebben opgenomen, en dat we werken met een bekende actrice. Toch dienen veel van die keuzes zich gewoon met de keuze voor het verhaal aan. We hadden scènes in een beschut bos nodig - dan is het handig als er bladeren aan de bomen zitten. En wanneer je iemand op een fiets filmt, ziet dat er mooier uit wanneer hij niet te veel kleren tegen de kou aanheeft.'

Over de keuze voor de (in Frankrijk) bekende Belgische actrice Cécile de France gaven de broers eerder al aan dat die 'van nature al zo aardig' oogt, wat helpt bij haar rol als goeddoende kapster Samantha.

Net als het scenario van hun vorige film Le silence de Lorna (2008), dat voortkwam uit een cafégesprek met een in België werkzame prostituee die hen vertelde over door de Albanese maffia opgedrongen schijnhuwelijken, ontstond ook Le gamin au vélo uit een toevallige ontmoeting. Op bezoek in Japan, waar een van hun films voor een festival was geselecteerd, spraken ze een kinderrechter die vertelde over een zaak waarin een vader zijn zoon 'voor eventjes' in een tehuis achterliet, maar nooit meer iets van zich liet horen. Een bruikbare flard werkelijkheid.

De Dardennes wisten al vaak een volstrekt onbekende, soms ook non-professionele acteur naar een internationale filmprijs te regisseren. Voor de rol van Cyril werden na een eerste fotoselectie 150 jongetjes uitgenodigd. Over het spel van de uitgekozen Thomas Doret was de filmpers in Cannes unaniem lovend, een van de sterkste kinderrollen van het jaar.

Luc: 'Hij was het vijfde jongetje dat we zagen. Mijn broer en ik keken elkaar al aan: dit zal hem toch wel zijn. Voor de zekerheid hebben we de rest nog wel laten auditeren, maar het spel van Thomas (Doret) stak er ver bovenuit. Je kunt dat niet verklaren, al heeft het iets te maken met zijn vermogen om zich te concentreren. Noem het een door God gegeven talent, zo je wilt.'

Vast onderdeel van het filmproces van de Dardennes is het maandenlang schaven aan het spel in repetities. Op de set en bij repetities, laten de filmmakers geen pers toe, om de concentratie niet te verstoren. Actrice De France liet in interviews weten dat ze er van opkeek hoezeer de Dardennes - toch zulke grote regisseurs - voortdurend twijfelen over hun werk, en elkaar op de set vaak moeten geruststellen: 'Ik vond dat nogal aandoenlijk'.

Veel van de films van de Dardennes worden bevolkt door weinig talentvolle vaders. Wat zegt dat over hun wereldbeeld? Luc: 'Alle vaderfiguren die voorbijkomen in Le gamin au vélo zijn inadequaat, dat is zo. We zeggen daarmee natuurlijk wel iets over de huidige maatschappij, waarin veel gezinnen moeilijkheden hebben. Maar je moet als filmmaker ook weer niet te veel willen generaliseren. Misschien wil mijn broer hier meer over zeggen?'

Jean-Pierre, na enige aarzeling: 'Uiteindelijk triomfeert de liefde, ook in onze films.'

Van documentaire naar fictie

Voor ze overstapten naar fictiefilms regisseerden en produceerden de broers Jean-Pierre en Luc Dardenne zo'n 60 documentaires. Sinds 1996 zijn al hun speelfilms opgenomen in de competitie van het Cannes Filmfestival, het hoogste podium voor de artistieke film. Op de set staat een van de broers achter de monitor en de ander naast de acteurs, waarbij ze zonder probleem van positie kunnen wisselen. Ruzie, onenigheid of verschil van inzicht over hun vak hebben ze nooit, aldus de broers zelf.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden