Uitdijing heelal écht ontdekt door Belg

Heibel in de kosmologie: verhulde Hubble expres dat hij niet de eerste was die de uitdijing van het heelal waarnam?

Het verhaal heeft alle ingrediënten van een Dan Brown-thriller: een katholieke priester, een complot en natuurlijk vergeelde geschriften, verborgen in de archieven van diverse geleerde genootschappen. De inzet: heeft de 'heftig territoriale' Amerikaanse kosmoloog Edwin Hubble geprobeerd de Leuvense priester en kosmoloog Georges Lemaître uit de geschiedenis te schrappen?


Dat zit zo. In 1927 publiceerde Lemaître een opzienbarend, maar Franstalig artikel in de annalen van de Société Scientifique de Bruxelles, waarin hij voortbordurend op de vergelijkingen van Einstein en sterrenkundige waarnemingen tot een opmerkelijke conclusie kwam: het heelal dijt uit. Hoe verder weg een sterrenstelsel staat, des te sneller het van ons af beweegt, stelde Lemaître. De Belg schatte zelfs voor het eerst de snelheid van de uitdijing: 625 kilometer per seconde per miljoen parsec (een parsec is 3,26 lichtjaar; de echte waarde is ongeveer 71 kilometer per seconde per megaparsec).


Maar voordat Lemaître zijn bevindingen in het Engels publiceerde, was daar Edwin Hubble. Die kwam twee jaar later met precies dezelfde ontdekking, zij het iets nauwkeuriger berekend, en opgeschreven in het Engels. Dat was de omslag. De uitdijingssnelheid zou de geschiedenis ingaan als de 'Hubbleconstante', en de vergelijkingen die Lemaître afleidde als de 'wet van Hubble'.


Snode opzet, denkt onder meer de Zuid-Afrikaanse sterrenkundige David Block. Afgelopen zomer publiceerde Block een ronkend artikel, waarin hij Hubble ellebogenwerk verwijt. Block legde de oorspronkelijke, Franse publicatie van Lemaître naast de uiteindelijke Engelse vertaling, en ontdekte iets verdachts: in de Engelse versie zijn enkele cruciale passages verdwenen. Lemaîtres afleiding van de wet van Hubble was spoorloos, net als een voetnoot waarin de Belg de waarde van de Hubbleconstante schatte. Geen toeval, denkt Block. 'Het Franse artikel is nauwkeurig gecensureerd', stelt hij. 'Er heeft hier een hoogst dramatische censuur van de allereerste empirische afleiding van de Hubbleconstante plaatsgevonden.'


Maar volgens Mario Livio, als astrofysicus verbonden aan het Space Telescope Science Institute, is Lemaître over zijn eigen voeten gestruikeld. Uit de archieven van de Britse Royal Astronomical Society diepte Livio deze week een cruciaal ontbrekend puzzelstukje op: de begeleidende brief die Lemaître bij indiening van de Engelse vertaling bij het vakblad Monthly Notices of the Royal Academy of Sciences schreef.


Daarin zegt Lemaître dat hijzelf de vertaling in het Engels verzorgde - en ook de gewraakte passages heeft geschrapt, onthult Livio deze week in Nature. Lemaître was namelijk alweer een stapje verder, schreef hij: 'Ik heb zojuist de vergelijkingen van de uitdijing van het heelal volgens een nieuwe methode verkregen. Ik zou ze graag aan uw genootschap presenteren in een apart artikel.'


Blijkbaar was Lemaître 'in het geheel niet geïnteresseerd in het opstrijken van de eer voor zijn oorspronkelijke ontdekking', constateert Livio. Dan maar geen Lemaître-ruimtetelescoop, geen Lemaître-constante en geen wet van Lemaître. 'Hij wilde liever vooruit en zijn nieuwe artikel publiceren, wat hij later dat jaar dan ook deed', aldus Livio.


Maar aan de universiteit van Witwatersrand is Block niet overtuigd. Hij wijst op gesprekken die hij voerde met de vorig jaar overleden astronoom Allan Sandage, die als jongeman nauw met Hubble samenwerkte en diens onderzoek later voortzette. 'Hubbles selectieve manier van citeren van het werk van anderen verontrustte ook Sandage', zegt Block desgevraagd. 'Ik heb er geen enkele twijfel over dat Hubble het pionierswerk van Lemaître kende.'


Directeur van Museum Boerhaave en natuurkundige Dirk van Delft kan zich wel wat bij Blocks betoog voorstellen. 'Ik ben genoeg experimenteel opgeleid om te zeggen: degene die de theorie vastnagelt met waarnemingen, verdient de eer. Ik heb niets tegen Hubble, maar misschien verdient Lemaître een iets prominentere plek in de handboeken.' Anderzijds kan het ook zo zijn dat de uitdijing tweemaal werd ontdekt, meent Van Delft: 'De veldvergelijkingen van Einstein schreeuwden om een oplossing. Misschien zijn er ook anderen in de weer geweest van wie we geeneens weet hebben.'


Het is hoog tijd voor eerherstel, vindt Block echter, haast met rook uit de oren. 'Ik zie uit naar de dag waarop de wereld alle eer aan Georges Lemaître geeft voor de ontdekking van de uitdijing van het heelal.'


Voor het omdopen van de Hubbletelescoop, de Hubbleconstante en de Wet van Hubble is het te laat, ziet ook Block wel in. Maar: 'Ik vertrouw erop dat de Extremely Large Telescope die momenteel in Chili wordt gebouwd straks de naam van Georges Lemaître draagt.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden