Uitdaging

De Engelse filosoof John Stuart Mill (1806-1873) was een groot voorvechter van het vrije woord. Maar toen de schrijfster Elisabeth Gaskell zijn overleden vrouw Harriet Taylor bestempelde als een keiharde tante die 'nooit affectie had gekend', stuurde hij haar een woedende brief. Ze had niet het recht om de nabestaanden zo te kwetsen, vond hij.

Mills klassieker On Liberty uit 1859 is het lezen waard, in deze week van het proces tegen Geert Wilders. Haarscherp zet Mill uiteen waarom de vrijheid van meningsuiting zo belangrijk is. Ten eerste kunnen schijnbaar idiote gedachten toch waar zijn. Denk maar aan het proces tegen Galileo. Elke tijd kent zijn heersende opinies, die later absurd worden gevonden. Daarom mogen critici en vernieuwers niet de mond worden gesnoerd. We kunnen Geert Wilders een paranoïde angstzaaier vinden, maar we kunnen nooit helemaal uitsluiten dat hij toch gelijk krijgt.


Ten tweede worden onze ideeën aangescherpt door tegenovergestelde ideeën. Als denkbeelden niet meer worden uitgedaagd, zullen ze dode dogma's worden. Die rol heeft Wilders zeker vervuld. Hij dwingt zijn tegenstanders in elk geval tot nadenken over islam, immigratie en rechtsstaat.


Ook opinies kunnen kwaad doen, dat zag Mill ook wel. Toch wilde hij slechts in het uiterste geval tot een verbod overgaan, als er werd opgeroepen tot geweld of ander illegaal gedrag. 'De mening dat korenhandelaren de armen uithongeren mag vrijelijk in de pers circuleren, maar zij kan terecht worden vervolgd als zij wordt geuit tegenover een boze menigte die zich voor het huis van een korenhandelaar heeft verzameld', schreef hij.


Mills pleidooi is nog altijd indrukwekkend, maar er zit ook een naïeve kant aan. Hij was een typische Victoriaan, gezegend met een groot geloof in vooruitgang. Een samenleving is gebaat bij zo veel mogelijk verschillende ideeën die vrijelijk met elkaar kunnen botsen. Dan komen de beste ideeën vanzelf naar boven, geloofde hij. Maar ook het communisme en fascisme zijn ooit komen bovendrijven.


In de huidige samenleving zijn niet alle ideeën even onschuldig. Het is gevaarlijk om minderheden dag-in dag-uit af te schilderen als criminelen, uitvreters, terroristen en vrouwenonderdrukkers. Die stigmatisering schaadt de emancipatie van alle Turken, Marokkanen en andere minderheden die van goede wil zijn. Maar al te vaak worden ze niet als individu behandeld, maar als lid van een groep die niet zou willen deugen. Dat is ook in strijd met een westerse cultuur die men juist zegt te willen verdedigen.


Het vrije woord is niet zonder gevaar, maar het biedt in elk geval de mogelijkheid om de heersende orde te bekritiseren. Het alternatief is vele malen erger: een overheid die vaststelt welke gedachten we mogen uitspreken.


Peter Giesen is redacteur van de Volkskrant.


Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden