Uit het donker naar het licht

Bij het Zuidelijk Toneel was Chris Nietvelt lange jaren de muze van regisseur Ivo van Hove. Het duo is uit elkaar gegroeid: waar Van Hove steeds meer aan de weg timmert, wenst Nietvelt meer tijd voor haar privéleven....

ZE was zijn Lulu, ze was zijn Blanche Dubois, ze was zijn Dame met de camelia's. In de 17 jaar van hun samenwerking is Chris Nietvelt vaak gekenschetst als de muze van Ivo van Hove, een vrouw die op het toneel altijd omringd lijkt door magie. Nu, met haar grijze omslagdoek, verwarde haar, sigaret in de mond, flesje cola in de hand, is Chris Nietvelt opvallend gewoon - hier zit een dame zonder camelia's. Het gesprek vindt plaats op het kantoor van de directeur die over zes weken geen directeur meer is. Van Hoves bureau is leeg, op het dossier na met een geel stickertje erop: IVO. De enige versiering in het sobere kantoor zijn foto's van Van Hoves theater: Hamlet met Bart Slegers, Caligula met Steven van Watermeulen, India Song en De tramlijn die verlangen heet met Chris Nietvelt.

Nietvelt (38) is vooral de laatste vijf jaar het gezicht van Het Zuidelijk Toneel geweest, Van Hoves uithangbord, de reclamezuil van het gezelschap dat een steeds groter, jonger en hipper publiek trok. Ze groeide in die jaren uit tot een van de interessantste actrices van de Lage Landen, even expressief als ongrijpbaar; onopvallend in het dagelijks leven, maar eenmaal op het podium gevangen in een mysterieuze glans. Een van haar mooiste personages, Blanche Dubois uit De tramlijn die verlangen heet, zegt het als volgt: 'Je moet door iemand worden erkend, als je bescherming wil. En dus moeten gevoelige mensen stralen en glinsteren en een. . . papieren lampion over het licht hangen.'

Nu komt er een eind aan deze unieke samenwerking. Op 1 januari verruilt Ivo van Hove het directeurschap van het Zuidelijk Toneel voor dat van Toneelgroep Amsterdam. In zijn plaats treedt Johan Simons aan, wiens Theatergroep Hollandia zal fuseren met het Eindhovense gezelschap.

Met de herneming van Marguerite Duras' India Song neemt het duo Van Hove/Nietvelt de komende weken afscheid van het Zuidelijk Toneel. En van elkaar.

Nietvelt: 'Nee, de vraag of ik mee zou willen naar Toneelgroep Amsterdam heeft hij nooit gesteld. Maar anderhalf jaar geleden had ik al tegen hem gezegd dat ik iets anders wilde gaan doen. Ik heb een kind van vier, en ik realiseerde me steeds meer dat er een leven naast het theater is, dat ik niet zo nodig meer alles móet spelen. En Johan Simons had al eens gepolst of ik er voor voelde om bij Hollandia te komen. Dat was ver voordat er van een fusie sprake was. Ik heb nu afgesproken dat ik twee producties per jaar doe, niet meer. Johan begrijpt dat, hij is zelf vader. Bij Hollandia heerst een andere mentaliteit over de manier van werken; in Ivo's belevingswereld komen kinderen niet voor.'

De dingen naast het toneel - man en kind - werden voor haar steeds belangrijker, terwijl Van Hove internationaal doorbrak, gastregies deed in New York, het Holland Festival ging leiden en onlangs met Rent zijn eerste musical bij Joop van den Ende maakte. 'Eigenlijk is hij in al die jaren als mens steeds verder van mij af komen te staan. Ik ben erg emotioneel, hij is superrationeel. Ivo had steeds minder tijd, als we tijdens de repetities lunchpauze hadden, stopte hij snel wat in zijn mond en vertrok naar kantoor omdat hij werk te doen had. Ivo ging de grote wereld in, werd steeds beroemder, ik wilde dat mijn privé-leven werd gerespecteerd.'

De verwijdering voltrok zich niet alleen op menselijk vlak, maar ook op het professionele. Nietvelt vindt dat Van Hove theater maakt waarin de acteur steeds meer vervangbaar wordt, en tijdens de repetities steeds minder inbreng heeft. 'Tijdens de repetities van Tramlijn heb ik Blanche gemaakt, en ook binnen het strakke concept van De dame met de camelia's kon ik mijn gang gaan. Maar verder worden zijn regies steeds meer conceptueel - hij weet van te voren precies wat het zal worden, en daar is weinig aan te veranderen. Als acteur hoef je daar alleen maar in te passen, daarom ben ik mij op den duur inwisselbaar gaan voelen.'

Toen zij haar regisseur vertelde dat ze weg wilde, heeft hij dat aangehoord, en aanvaard. Vragen wat hij daarbij voelde, een gewoon gesprek tussen twee mensen die zo lang met elkaar hebben gewerkt, dat lukt niet meer. De omgang tussen beiden is 'een nuttige en bruikbare geworden'.

'Wij hebben zo lang met elkaar aan tafel gezeten, maar het is almaar afstandelijker geworden en wel zodanig dat ik altijd een beetje bang voor hem ben. Ik durf niet alles meer te zeggen, omdat wat ik zeg misschien wel wordt afgedaan als emotionaliteit. En ik wil niet meer kwetsbaar zijn, niet als het over toneel gaat - ik wil alleen nog maar kwetsbaar zijn op het toneel. Toen wij met de hele groep op tournee in Lissabon waren, bleken we elkaar niets meer te zeggen te hebben. Ja, je kunt het hebben over de voorstelling, maar daarbuiten is er niets gemeenschappelijks meer. Bij wijze van afscheid zijn we laatst gaan lunchen: we hebben het over theater gehad.'

En nu gaat hij naar Toneelgroep Amsterdam - het grootste gezelschap van Nederland krijgt de beste regisseur van Nederland. Dat vindt ze echt, want 'dat wij uit elkaar zijn gegroeid, laat onverlet dat hij een heel goede regisseur is. Ik hoop oprecht dat het hem daar goed zal gaan.'

Nog een paar keer India Song en dan is het afgelopen. Het onspeelbaar geachte script van Marguerite Duras werd Van Hoves meest rigide regieconcept. De acteurs praten niet eens meer, hun stemmen staan op de band. Ze bewegen over het podium in een indrukwekkend toneelbeeld van stemmen, geuren, sferen, muziek en gaan uitermate esthetisch gebukt onder onderdrukte passies. Nietvelt, die de rol speelt van de elegante ambassadeursvrouw Anne-Marie Stretter, staat volledig achter dit concept. 'Duras schrijft voor dat de tekst moet worden uitgesproken alsof hij voor de eerste keer wordt gelezen. Daarom zijn we meteen de studio ingegaan en hebben de tekst nauwelijks voorbereid op band gezet. Je bent als acteur slechts een radertje in een geheel van licht, geluid, kostuums, maar het vergt een uiterste concentratie. Het is een ''zijn'', een ''aanwezig-zijn'', zonder enige speelruimte. India Song duurt iedere avond exact één uur en twaalf minuten.'

Het zal voor Chris Nietvelt wellicht wennen zijn aan Johan Simons; bij Van Hove liep ze veelal in prachtige japonnen, bij Simons ligt een actrice voordat ze er erg in heeft in de modder. Aan de andere kant: ze heeft eerder al twee voorstellingen met hem gemaakt, dus hij is geen vreemde voor haar. Ze voelt zich bij hem op haar gemak, ook buiten het werk om bellen ze af en toe met elkaar. Ze gaan wel eens naar de sauna, of vallen bij elkaar binnen en worden dronken.

'We zijn nu een paar dagen bezig met het lezen van Woyzeck, de eerste productie van de nieuwe groep, en het is eigenlijk heel vanzelfsprekend. Alles ligt open, terwijl Ivo voordat hij aan de repetities begint een intense voorbereiding heeft en op alle vragen een antwoord weet. Dat is ook prettig hoor, het moet niet negatief lijken, want dat zou ik jammer vinden. Ik heb de vruchten van de samenwerking met Ivo rijkelijk geplukt. Maar nu komt het informele in huis, waar de formaliteit heeft geheerst.'

De actrice schetst de verschillen tussen de twee regisseurs. Simons wil daglicht in de repetitieruimte, Van Hove wil het donker. Simons heeft geen kantoor, hij schuift gewoon ergens aan, en hij brengt chaos met zich mee. Van Hove is ordening, strikte ordening. En Simons maakt een ander soort theater, hij staat geëngageerd in het leven, terwijl Van Hove grote theatrale statements wil maken. 'Bij Woyzeck hebben we het over hoe het leven over honderd jaar zal zijn, we discussiëren over genetische manipulatie. Johan komt met dingen van zijn moeder aanzetten of van de overbuurman, de mensen uit zijn dorp komen ook altijd kijken.'

Het betekent onder meer dat Nietvelt straks niet meer exclusief de grande dame van de grote zaal is, maar ook zal rondbanjeren in Brabantse varkenstallen. Want het nieuwe Hollandia zal naast voorstellingen voor de grote zaal ook producties op locatie blijven maken. 'We maken nu al geintjes dat we gesubsidieerd rubberen laarzen en warme jassen moeten aanschaffen, omdat we de stallen in moeten. Misschien heb ik na twee jaar genoeg van de kou en blijkt dat ik toch dat tere poppetje voor de grote schouwburg ben, maar dat zien we dan wel weer.'

Echt favoriete rollen heeft ze niet. Natuurlijk: Blanche is haar lief, dat was een beladen voorstelling waarvan ze eerst dacht dat ze het nooit zou redden, maar waarin het haar uiteindelijk toch lukte al die extreme emoties theatraal hanteerbaar te maken. Maar met evenveel plezier denkt ze terug aan Lulu, of aan Jeannie in Koppen, of aan Lady Macbeth. 'Ik wil niet pretentieus klinken, maar er is weinig mislukt, denk ik. Ja, een Botho Strauss bij Toneelgroep Amsterdam waarin ik moest stijldansen met Hugo Koolschijn. En mijn enige voorstelling met Dora van der Groen, De Cençi, dat ging ook niet. Daar kreeg ik geen binding mee, hoe ik het ook probeerde, hoe ik ook zocht.'

Een leven zonder toneel kan ze zich moeilijk voorstellen, maar één productie per jaar en daarnaast lesgeven, dat zou op den duur misschien te overwegen zijn. Of ze gaat de zakelijke kant uit, misschien wel schouwburgdirecteur worden, of programmeur - organiseren kan ze goed. Maar helemaal niet meer spelen, dat zou moeilijk worden. 'Ik mag in het theater allerlei dingen zijn, die ik in het werkelijke leven niet ben: ik kan depressief zijn, of zoals in De dame met de camelia's mezelf mooi vinden, terwijl ik overdag met enige schrik in de spiegel kijk en weer een rimpeltje zie. Dat is de magie van het toneel.'

De magie van het toneel kan niet verhullen dat acteren voor haar geen roeping is, maar een ambacht, een vak. 'Je moet kunnen spreken en dat kun je leren, je moet je bewust worden van je lichaam en wat een gebaar betekent. Er zijn een hoop technieken die je moet beheersen en je hebt talent nodig. Daarnaast moet je het geluk hebben op een goede plek terecht te komen, zodat je je kunt ontwikkelen. Het is echt een vak ja, anders hou je het niet vol. Als je depressief moet gaan spelen en je wordt daar ook thuis depressief van, of het wordt therapeutisch, dan is acteren ongezond. Voor mij is goed acteren waarachtig acteren: het is niet waar wat je doet, maar het moet toch waar-achtig zijn.'

Chris Nietvelt beschouwt zichzelf niet als een ster in de klassieke zin van het woord. Geen diva, daar was het Zuidelijk Toneel de groep niet naar. Iemand heeft haar na afloop van De tramlijn die verlangen heet wel eens een bosje bloemen gebracht, heel verlegen. En bij De dame met de camelia's heeft ze een keer van een bewonderaar een echte camelia gehad. Gek genoeg, vindt ze zelf, is sterrendom veel meer een item in het toneelwereldje zelf.

'Daar doen verhalen over je de ronde waarvan je denkt: die gaan niet over mij. Ik ben een bitch, hoor je dan. Waarom zeggen mensen dat die nog nooit met me gewerkt hebben? Omdat ik grote rollen speel? Mensen zijn ook vaak bang voor mij, pas na een paar weken zeggen ze dat ik eigenlijk best wel meeval, en helemaal niet zo koel ben als ze dachten. Het zal wel met status te maken hebben, een vermeende status dan. Ik heb vermoedelijk een beetje arrogante uitstraling, terwijl dat niet zo bedoeld is. Je hebt nu eenmaal mensen wier mond altijd in een glimlach staat, terwijl de mijne over het algemeen meer naar ernst zweemt. Maar ik trek het me niet meer aan.'

Een nieuw leven, zo voelt ze het. Want behalve dat ze tegen de veertig loopt en een nieuw gezelschap heeft, vertrekt ze binnenkort ook uit haar geliefde Antwerpen. Haar Nederlandse man kan er na zes jaar nog steeds niet wennen. Haarlem wordt de nieuwe woonplaats, en dat betekent per dag vijf uur reizen als er repetities zijn in Eindhoven. 'Je huis of je man, dat was de keuze en die keuze is dan simpel. Maar nu het zo definitief wordt, ben ik er bang voor. Ik heb begrip voor al zijn kritiek op Antwerpen, maar ik kom uit die stad, ik weet hoe ik er moet leven. Ik begrijp België, ik beweeg me er als een vis in het water, ik kan er vlot zijn. Straks woon ik in een land waarin iedereen vlotter is dan ik.'

Zo wordt het leven van de actrice langzaamaan meer en meer dat van moeder en vrouw. Zoon Nino is er inmiddels aan gewend dat zijn moeder 's avonds een andere mevrouw wordt. Hij heeft India Song gezien en De dame met de camelia's, weliswaar slechts tot het derde bedrijf, toen hij in de schouwburg hardop commentaar begon te geven. 'Je kunt hem gerust vragen waar De dame met de camelia's over gaat: dat ik met Steven ga trouwen en dat de vader van Steven dat niet goed vindt, en dat ik dan dood ga.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden