Uit EU-crisis kan iets moois groeien

HET stoffelijk overschot van de Europese Commissie trekt veel bekijks. Alle experts willen graag hun eigen lijkschouwing doen, en trekken daaruit conclusies die met de dag positiever lijken te worden....

Het meest in het oog springende gunstige effect is dat Europa een zwakke Europese Commissie is kwijtgeraakt. Santer heeft sinds zijn benoeming nauwelijks de indruk gewekt dat hij controle had over de situatie. Hij was wispelturig en onzeker.

Laatste voorbeeld: dinsdag nog, twaalf uur na zijn aftreden, ging hij te keer tegen het Comité van Wijzen dat hem zo hard en onrechtvaardig had behandeld en riep hij dat hij best in was voor een nieuwe termijn. Hij was 'witter dan wit'. Woensdag vertelde Santer dat hij liever vandaag nog dan morgen zijn bureau zou ontruimen.

Een tweede positieve gevolg is dat er bij de veel bekritiseerde EU-bureaucratie heel wat peper in het achterwerk is gestopt. Het rapport van de Wijzen zal op ongekende wijze de hervormers binnen die bureaucratie stimuleren en hen helpen een einde te maken aan de vastgeroeste gewoonten van de oude Commissie. Als het goed is, moet het ook een enorme steun in de rug zijn van de Nederlander Carlo Trojan, als secretaris-generaal de hoogste ambtenaar die al sinds zijn benoeming, twee jaar terug, probeert om de ambtelijke diensten te moderniseren.

Het derde positieve effect heeft te maken met de manier waarop in de Europese Unie besluiten worden genomen. Die manier is omslachtig: de Europese Commissie is een log orgaan, omdat elk land minstens één Commissaris wil hebben, terwijl de grote landen er twee willen.

In de onderhandelingen voor het Verdrag van Amsterdam probeerde toenmalig EU-voorzitter Kok hierin verandering aan te brengen. Hij stuitte toen op het conservatisme van alle landen die vonden dat ze te veel invloed zouden verliezen.

De crisis rond de Commissie betekent in ieder geval dat er op dit punt beweging is te bespeuren. 'We verkeren in een noodsituatie', zei een diplomaat deze week, 'en daar moeten we uit leren.' Een van de belangrijkste lessen is dat de Commissie niet langer als een ondeelbaar bestuur dat collegiale beslissingen neemt, moet worden beschouwd. Commissarissen moeten ook individuele verantwoordelijkheid dragen, waarop ze aangesproken kunnen worden. Als het Europees Parlement Edith Cresson had kunnen wegsturen, was de hele Commissie niet gevallen.

Individuele verantwoordelijkheid noopt de lidstaten het idee los te laten dat ze altijd op hoog niveau in de Commissie vertegenwoordigd zullen zijn. Zoals in Nederland ministers en staatssecretarissen naast elkaar bestaan, zo zullen in de Commissie senior- en junior-leden hun plaats vinden. Tussentijds aftreden van een Commissaris betekent niet langer een blamage voor het land dat hem heeft uitgezonden: het kan ook een kans zijn om een smet te verwijderen en een betere vervanger te zoeken.

Nog een positief effect is dat de positie van de voorzitter van de Commissie wordt versterkt. Hij zal in de toekomst zijn troepen meer discipline kunnen opleggen. De versterking van de voorzitter is ook al in het Verdrag van Amsterdam afgesproken, dat binnenkort in werking gaat treden. Maar de ontwikkelingen van de afgelopen week geven aan die afspraak een concrete invulling.

Het is vervolgens goed om te merken dat er niet altijd slopende, slepende en moeizame verdragsonderhandelingen nodig zijn om tot andere machtsverhoudingen binnen de Europese Unie te komen. Tot nog toe heeft het Europees Parlement alle bevoegdheden toegewezen gekregen: de lidstaten waren zo goed wat van hun macht af te staan ten gunste van de Europarlementariërs. Dit is de eerste keer dat ze zelf iets hebben afgedwongen, zonder dat daar een verdragswijziging aan ten grondslag lag. Anders gezegd: Europa kan zich ontwikkelen tot een democratie zonder langdurige beraadslagingen door regeringsleiders.

Overigens moet het Europees Parlement niet te veel eer krijgen voor de val van de Commissie. Er was geen plan of strategie te bespeuren, en er was geen spoor van politiek leiderschap in het Parlement. Deze crisis ontwikkelde zich náást, niet dóór het Parlement. Santer is gestruikeld over zijn eigen zwakte, niet over de krachtige parlementaire oppositie.

Is de val van de Commissie dan alleen maar goed nieuws voor Europa? Op de lange termijn wel. Op de korte termijn zijn er twee risico's. Er is het gevaar dat het publiek opnieuw bevestigd wordt in zijn mening dat in Europa niets deugt, omdat alle Europese functionarissen zakkenvullers zijn. Het tweede risico is dat de komende maanden de Europese beslissingsmachine tot stilstand komt, omdat de Commissie niet functioneert. Beide risico's lijken weg te vallen tegen de voordelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden