Uit elkaar gegroeid

De SER begint in maart monter aan een alternatief voor het kabinetsplan voor een hogere AOW-leeftijd. Het optimisme blijkt van korte duur....

‘De meesten zien niet wat er aan de hand is, 80 procent van de gespreksdeelnemers is blijven geloven dat een vis kan lopen. Zelfs vanavond nog.’

Het is woensdag 30 september, rond zevenen. Niek Jan van Kesteren, directeur van werkgeversclub VNO-NCW, zit in zijn riante kantoor in de Malietoren. Door de glazen wand is te zien hoe de schemer over het Haagse Bos valt.

Even daarvoor heeft Van Kesteren, samen met VNO-voorzitter Bernard Wientjes, definitief de stekker uit het AOW-overleg getrokken. Beneden in de hal vuren journalisten vragen af op Wientjes en zijn collega’s van MKB Nederland en LTO. Waarom hebben de werkgevers de AOW-bom – vier uur voor het verstrijken van deadline – laten ontploffen? Tweehonderd meter verder, in het gebouw van de Sociaal-Economische Raad (SER), scheldt een woedende Agnes Jongerius, voorvrouw van FNV, hen uit voor ‘tuig van de richel’.

Van Kesteren – stemmig pak, uilenbril – leunt ontspannen achterover. Hij schenkt zichzelf nog een Spa blauw in. De ‘sfinx achter de poldercoulissen’ wordt deze werkgeversman wel genoemd. Al tien jaar heeft hij een dikke vinger in de pap bij elk sociaal-economisch akkoord. ‘Het was eigenlijk een slaapverwekkend proces’, zegt hij over de AOW-splijtzwam. ‘Het overleg was al dood voor het goed en wel begonnen was.’

Dinsdag 24 maart, 23.30 uur
‘Even wachten tot Pauw & Witteman voorbij is. Dan maken we ons nieuws bekend’, zegt Roelf van der Kooij, de spindokter van VNO-NCW, tegen de aanwezigen in het Haagse Catshuis. Na uren overleg zijn het kabinet en de sociale partners het eens geworden over een sociaal akkoord.

Maar om nu de hele oppositie, die bij het praatprogramma van Nederland 1 te gast is, de kans te geven meteen ‘hun plasje op de uitkomst te doen’, vindt Van der Kooij geen goed plan. Dus pas als de eindtune klinkt, openen de vakbondsbestuurders en werkgeversvoorzitters de deur met de mededeling: ‘We zijn eruit.’

Op aandringen van de FNV gaat de SER – de belangrijkste denktank van werkgevers, bonden en onafhankelijke deskundigen – aan de slag met een alternatief voor het kabinetsplan om de AOW-leeftijd te verhogen. Voor 1 oktober moet er een advies liggen. Anders gaat de AOW naar 67 jaar.

In de dagen voorafgaand aan deze kille voorjaarsnacht heeft Van Kesteren samen met cao-coördinator Wilna Wind van FNV gelobbyd voor het vooruitschuiven van de AOW-bom. Zonder dit compromis zou een sociaal akkoord met crisisoplossingen er niet zijn gekomen. Iets waar geen van de partijen in deze economische en politiek woelige tijden op zit te wachten.

Geen moment twijfelt Wind aan een goede afloop van het SER-overleg. Ze kent de werkgevers als een ‘degelijke, betrouwbare partner met wie je zaken kunt doen’.

Ook bij VNO-NCW heerst de overtuiging dat het wel goed komt. Dat er iets moet gebeuren met de AOW-leeftijd, daar zijn de werkgevers van overtuigd. Met wat extraatjes voor laagbetaalden en ouderen kunnen we de bonden wel overtuigen, denkt Van Kesteren.

Maar een kwartier nadat de deuren van het Catshuis zijn geopend, verdwijnt zijn opgewekte gevoel op slag. Hij aanschouwt van een afstandje Jongerius, die omringd wordt door cameraploegen en journalisten. Haar boodschap: de verhoging van de AOW-leeftijd is van tafel.

Van Kesteren schrikt. Niet eerder was het bij hem opgekomen dat Jongerius het sociaal akkoord zó stellig zou uitleggen als haar overwinning. Vanaf nu is een AOW-compromis onmogelijk, denkt hij even later in de auto, op weg naar zijn huis in Katwijk.

Zondagavond 30 augustus
In de woonboot van Wilna Wind piept haar telefoon. Een mailtje. ‘Hé, wat vreemd’, denkt de vakbondsvrouw, ‘ik wist niet dat Van Kesteren ook kan mailen. Meestal belt of sms’t ie.’ Verbaasd leest ze de tekst. ‘Het AOW-akkoord gaat hem niet worden’, schrijft de VNO-directeur.

Hoewel de avond is gewijd aan een ‘culinaire uitspatting’ met haar man, belt ze direct. ‘Hé, we hebben nog vier weken. Je hebt toch niet de illusie dat we al klaar zijn?’

Tot voor kort had ze altijd prettig contact met Van Kesteren. In juli had hij zelfs eens geopperd om – zoals hij het noemt – de ‘Van Breukhoven-hypotheek’ aan te pakken, ofwel de rijkaards die de hypotheekrenteaftrek nergens voor nodig hebben. ‘Een doorbraak’, dacht ze toen. ‘Eerder wilden de werkgevers hier niets van weten.’

En half augustus is ze samen met Jongerius en haar collega Peter Gortzak bij de werkgevers op bezoek geweest. Om al af te tasten wat zij vinden van het – nog onbekende – FNV-alternatief. Hoewel de vakcentrale wil vasthouden aan 65 jaar, is er best bereidheid rekening te houden met levensverwachting. Voorwaarde is wel dat werknemers zelf het moment bepalen waarop ze stoppen met werken. Dat kan met 65, of met 70. Wie langer doorwerkt, krijgt meer. Wie op 65 stopt, krijgt hetzelfde als nu. Een degelijk plan, vinden Wind en haar collega’s.

De reactie van de werkgevers is lauw. Ze spreken van een ingewikkeld, boekhoudkundig en administratief monster. Bovendien eisen ze dat ook de leeftijd voor de aanvullende bedrijfspensioenen mee omhoog gaat – en daar weigert FNV aan te tornen.

Die dag in augustus rijst bij Wind voor het eerst de gedachte: ‘Willen jullie eigenlijk wel een akkoord?’ VNO-NCW had immers al eens laten vallen best wel iets te voelen voor de kabinetsplannen. Nee, denkt ze, de vrede in de polder is veel waard. Mislukt het overleg, dan kunnen de werkgevers, behalve een vertrouwensbreuk, een onrustige herfst verwachten met acties en gesteggel aan de cao-tafel.

Met die gedachte stelt ze zich ook die laatste zondagavond van augustus gerust.

Zondag 26 september, 20.00 uur
In restaurant de Slangevegt in Breukelen staan koffie en appeltaart klaar. De tijd dringt: nog zo’n tachtig uur resteert er.

De avond ervoor hebben Wientjes en Jongerius elkaar gesproken in een hotel bij Nulde. Dat was vruchtbaar, aldus Jongerius. Vandaag praten de partijen verder. Aan de werkgeverskant: Wientjes, Van Kesteren en Cees Oudshoorn. Aan de werknemerskant: Jongerius, Wind en Gortzak.

Die avond gebeurt er iets wonderlijks. Wat FNV beschrijft als een avond ‘vol constructieve gesprekken’, beschouwen de werkgevers als de avond waarop ‘definitief de stekker uit het overleg is getrokken’.

‘Om half elf zijn we uit elkaar gegaan met de belofte dat we elkaars standpunten goed zouden overdenken’, zegt Wind achteraf.

Van Kesteren beschrijft het anders. ‘Die zondag besloten we met elkaar dat het niet ging lukken. We waren geen stap dichter bij elkaar gekomen. Er heerste een gelaten stemming. We overdachten de gevolgen van het stopzetten van de onderhandelingen. Het had zo mooi kunnen zijn als we eruit waren gekomen. ’

Woensdag 30 september, rond 17.00 uur
Voor station Den Haag Centraal stopt de dienstauto van Jongerius om Bert van Boggelen, waarnemend voorman van CNV, en Richard Steenborg, voorzitter van MHP, op te pikken. Ze gaan naar het SER-gebouw voor de finale onderhandelingsronde.

Althans, dat denken ze.

Ofschoon het tussen de drie vakcentrales niet altijd pais en vree is geweest, omdat MHP en CNV niet de felle anti-AOW-campagne van FNV hebben gesteund, hebben de voorzitters half september besloten toch samen op te trekken. In deze onderhandelingen is het funest als je tegen elkaar wordt uitgespeeld.

[Zie verder pagina 14, kolom 7]

‘Het poldermodel gaat de vriezer in’
[Vervolg van pagina 13]

Via zijn voorlichter hoort Van Boggelen dat de werkgevers al tegen enkele journalisten zou hebben gezegd dat ze zich terugtrekken. ‘Het zal toch niet waar zijn?’, vraagt hij Jongerius. Nee, dat kan ik me niet voorstellen, antwoordt ze. ‘Het hoort vast bij hun strategie om ons onder druk te zetten.’

Als Van Boggelen even later uitstapt, wordt hij belaagd door journalisten. ‘Is het overleg mislukt?’ Nee, schudt hij en hij betoogt vurig dat dit bericht van de werkgevers erbij hoort. ‘Dat moet je niet serieus nemen, want bij VNO-NCW werken ook verantwoordelijke mensen. Zij laten zoiets belangrijks echt niet klappen.’

In het SER-gebouw worden de betrokkenen steeds onrustiger. De hele dag hebben een man of tien – enkele kroonleden, onderhandelaars van bonden en werkgevers – met voorzitter Alexander Rinnooy Kan geschaafd aan het ultieme compromis. Rond half vijf is de werkgeversdelegatie vertrokken om zich te beraden in hun eigen kantoor, op vijf minuten lopen.

Rond half zes komt een SER-voorlichtster de vergaderzaal in. Ze heeft gehoord dat de werkgevers om half zeven een eigen persconferentie organiseren de hal van hun Malietoren. Even later krijgt Rinnooy Kan een telefoontje. Het is Wientjes.

Zodra Van Boggelen en de andere vakbondsvoorzitters Rinnooy Kan zien, beseffen ze dat het mis is. Dat hij vermoeid en gespannen oogt, waren ze gewend. Het bereiken van een AOW-deal is belangrijk voor hem – en hij heeft hard gewerkt. Maar wie nu voor hen staat, is iemand bij wie de moed ‘letterlijk in de schoenen is gezakt’.

Woensdag 30 september, 19.30 uur
In het SER-gebouw is de persconferentie van drie vakcentrales net begonnen. De voorzitters verhullen hun woede niet: ‘Een klap in ons gezicht’, ‘we zijn als vuilnis buiten gezet’.

Hebben de werkgevers niet de vrees als boeman te worden neergezet? ‘Dat interesseert me weinig’, zegt Van Kesteren in de Malietoren. Zijn leden zijn – anders dan die van de FNV – niet zo gevoelig voor beeldvorming.

‘Tsja, een kaalslag is het wel’, geeft hij even later toe. ‘Waarschijnlijk gaat het poldermodel anderhalf jaar de vriezer in. Maar dat maakt ons niet zo veel uit, wij lobbyen niet alleen via de SER.’

Een fake-overleg, zo blikt hij terug,‘een tragikomedie.’

Donderdag 1 oktober, 17.00 uur
Achteraf gezien, zegt CNV’er Van Boggelen, ‘hebben we de signalen verkeerd geïnterpreteerd’.

Maandag nog sprak hij met Van Kesteren, die hem zei dat het voor de werkgevers niet meer hoefde. ‘Hij geloofde niet dat FNV nog voldoende zou toegeven. Ik zei: dat zie je verkeerd. Ze zijn best bereid tot verandering. Ik had niet gedacht dat het wantrouwen zó diep zat.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden