analyse

Uit de kast komen is in Oost-Europa nog steeds een dappere daad

De Letse minister van Buitenlandse Zaken twitterde als eerste over zijn homoseksualiteit

'Ik ben er trots op te melden dat ik homo ben ... succes jullie allemaal.' Met die woorden zorgde de Letse minister van Buitenlandse Zaken Edgars Rinkevics donderdagavond op Twitter voor een primeur. Voor zover bekend is hij de eerste Letse politicus die uit de kast komt.

Letse jongens zijn niet gediend van de Gay Pride in Riga, 2007 Beeld anp

Rinkevics maakt meteen ook aanspraak op de titel van dapperste politicus van Letland. Want tolerant kan je zijn land moeilijk noemen. Uit vrees voor homohuwelijken werd in 2005 het huwelijk in de grondwet bekrachtigd als een verbintenis tussen een man en een vrouw.

Daarmee is Letland geen uitzondering in het voormalige Oostblok. Van de landen die het voorbije decennium lid werden van de Europese Unie laten alleen Tsjechië en Hongarije het geregistreerd partnerschap van homo's en lesbiennes toe. Het zijn niet toevallig ook de enige landen waarin eerder al een regeringslid, zij het nooit iemand van het formaat van Rinkevics, uit de kast kwam.

In de andere nieuwe EU-lidstaten is het veel slechter gesteld met de homorechten. In Polen werd nog niet zo heel lang geleden een Gay Pride verboden en beschuldigde een minister de kleuterserie Teletubbies van de promotie van homoseksualiteit. Extreem-rechtse betogers zijn er de laatste jaren al tweemaal in geslaagd een regenboogmonument in brand te steken. Dat wordt beschouwd als symbool van de homobeweging.

Nog meer te klagen hebben de homo's en lesbiennes in landen die tot de Europese Unie willen toetreden. In de Macedonische hoofdstad Skopje werd twee weken geleden een LGBT-centrum aangevallen door gemaskerde hooligans. Volgens Marriët Schuurman, de afscheidnemende Nederlandse ambassadeur, werd daarbij de indruk gewekt dat het geweld gesponsord of op zijn minst getolereerd werd door de Macedonische regering. Die probeert in navolging van Letland het homohuwelijk grondwettelijk onmogelijk te maken. Maar dan nog is Macedonië er beter aan toe dan buurland Kosovo, waar de homo's en lesbiennes niet eens een eigen centrum hebben.

De Letse minister van Buitenlandse Zaken Edgars Rinkevics Beeld afp

Godsdienstigheid en communisme

Die vijandelijke reacties hebben ongetwijfeld te maken met de godsdienstigheid van Oost-Europa. Zowel de orthodoxe als de katholieke kerk, om nog maar te zwijgen van de islam, hebben een uiterst negatief oordeel over homo's en lesbiennes. De Poolse bisschoppen speelden vorige maand een hoofdrol in het verzet tegen de pogingen van paus Franciscus om het taboe rond homoseksualiteit te doorbreken.

Maar vooral hun gebrek aan democratische traditie speelt de voormalige Oostbloklanden parten. Onder het communisme werd homoseksualiteit als een ziekte of zelfs strafbaar beschouwd, en dat denkbeeld blijkt minder gemakkelijk uit te roeien dan gedacht.

Dat neemt niet weg dat het in de lidstaten of kandidaat-lidstaten van de Europese Unie veel beter gesteld is met de homorechten dan in landen die niets met Brussel te maken willen hebben. Wetten die, zoals in Rusland, homopropaganda verbieden, bestaan er niet, en ook zijn er geen regeringsleiders die uitspraken durven doen zoals de Wit-Russische president Alexander Loekasjenko. Op kritiek van de homoseksuele Duitse minister van Buitenlandse Zaken Guido Westerwelle zei die ooit dat het beter is een dictator te zijn dan een homo.

Edgars Rinkevics

Edgars Rinkevics wist waaraan hij begon, toen hij donderdagavond op Twitter uit de kast kwam. Hij voorspelde massahysterie en die kwam er ook. Van een door vriend en vijand geloofde minister van Buitenlandse Zaken werd de 41-jarige centrum-rechtse politicus op slag een boegbeeld van de 'gehate' homobeweging. Zijn tegenstanders verwijten hem dat hij nu pas, na de recente parlementsverkiezingen, uit de kast kwam. Maar er kwamen ook veel positieve reacties. De Russischtalige burgemeester van Riga Nils Usakovs, nochtans een bondgenoot van de Russische president Poetin, wenste hem geluk toe, net als Toomas Hendrik Ilves, de president van Estland. De opvallendste tweet kwam van Radoslaw Sikorski, de Poolse oud-minister van Buitenlandse Zaken: 'Ik ben er trots op je vriend te zijn, Edgars!'

Vooral onder druk van de Europese Unie werd het laatste decennium grote vooruitgang geboekt, meent oud-politicus Boris Dittrich, directeur LGBT-rechten bij Human Rights Watch. De voorbeelden zijn legio: in Letland werd onlangs het gemengd partnerschap mogelijk gemaakt voor homo's, in Polen zit er sinds 2011 een transsexueel in het parlement en in Tsjechië wordt werk gemaakt van de adoptie van kinderen door homokoppels. Ook zijn er nog weinig Europese landen waar geen gay pride kan gehouden worden. Dittrich: 'Dat zijn dingen die tien jaar geleden niet mogelijk zouden zijn geweest.'

Gay Pride ''We are all homo in Krakow' in 2013, Polen Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.