Uit beeld

Als filmregisseur een vroegtijdig pensioen aankondigen, kan dat eigenlijk wel? Soderbergh en Tarantino deden het onlangs en velen gingen hen voor, maar wat voor toekomst staat hun te wachten? Vijf pensioenscenario's voor vroeg vertrekkende filmmakers.

Steven Soderbergh stopt. De medicijnenthriller Side Effects moet zijn laatste bioscoopfilm worden; kan hij zich eindelijk op het schilderen storten. Verder werkt de man achter Erin Brockovich (2000), Ocean's Eleven (2001) en Magic Mike (2012) aan een Broadway-musical over Cleopatra en wil hij de Amerikaanse importeur van Boliviaanse brandewijn worden. En de boeken lezen waar het in zijn 24 speelfilms tellende en 24 jaar lange loopbaan maar niet van kwam.

Soderbergh is niet de enige Hollywoodregisseur die recentelijk zijn pensioen aankondigde. Kevin Smith (Clerks, Chasing Amy, Dogma) wil na het nog te verwezenlijken Clerks III afhaken, omdat hij niets interessants meer te melden heeft. Quentin Tarantino heeft gezworen dat Django Unchained zijn twee-na-laatste film is.

Maar kan dat zomaar? Kunnen door hun vak bezeten mensen als Smith (42), Tarantino (49) en Soderbergh (50) echt stil gaan leven? Vijf mogelijke pensioenscenario's voor vroeg vertrekkende filmmakers.

1 Niet stoppen en de mooiste films van je carrière maken

Niet iedereen neemt Soderberghs pensioenplannen serieus, omdat hij al vaker zijn afscheid aankondigde en intussen de ene na de andere film bleef maken. Bovendien, zullen de romantici onder de toeschouwers zeggen, bestaat er voor regisseurs helemaal niet zoiets als een pensioen. Wie films maakt, doet dat immers niet als beroep, maar uit roeping. Regisseurs zijn kunstenaars en die horen tot aan hun dood in het zadel te blijven zitten. Portugees Manoel de Oliveira (1908) - momenteel de oudste actieve filmregisseur ter wereld - die minstens één film per jaar maakt, Stanley Kubrick (1928-1999) die met de vierhonderd aaneengesloten draaidagen van Eyes Wide Shut een wereldrecord vestigde en nog geen week na de eindmontage zijn laatste adem uitblies - dát is pas kunstenaarschap.

Nog zo'n romantisch idee: wijsheid en rijpheid komen met de jaren, en veel kunstenaars scheppen hun allermooiste werken op hoge(re) leeftijd. Zie de late schilderijen van Rembrandt. Luister naar de laatste strijkkwartetten van Beethoven. Of kijk naar The Tree of Life (2011) van Terrence Malick, gemaakt toen hij 68 was; zo'n allesomvattende, diep-spirituele visie op het bestaan had Malick als veertiger nooit kunnen leveren. Een briljant filmvoorbeeld van 'alterstiehl', zoals kunsthistorici het graag verwoorden.

2 Doorgaan en een parodie op jezelf worden

Kan wel zijn dat veel bejaarde schilders en componisten nieuwe artistieke pieken bereiken, volgens Quentin Tarantino gaat dat voor filmregisseurs nauwelijks op. Wie in het filmvak niet van stoppen weet, vervalt gemakkelijk in een betreurenswaardige herhaling van zetten, stelde Tarantino eind vorig jaar in een interview met Playboy. 'De slechtste films in iemands filmografie zijn meestal de laatste vier. Voor mij draait alles om mijn filmografie en één slechte film haalt drie goede naar beneden. (...) Het is niet goed als regisseurs gedateerd raken.'

Tarantino heeft een punt. Talrijke regisseurs verminkten hun oeuvre door in de laatste ronde behoorlijk uit de bocht te vliegen. Missers als Topaz (Alfred Hitchcock, 1969), Buddy Buddy (Billy Wilder, 1981) en A Countess from Hong Kong (Charles Chaplin, 1967) worden beschouwd als tandeloze films en worden in retrospectieven en overzichten dan ook meestal beleefd genegeerd. Aan de andere kant: de verondersteld zielige zwanenzangen van uitgebluste meesters krijgen later soms een aanzienlijke herwaardering. John Fords missionarissendrama 7 Women (1966) werd destijds genadeloos afgeserveerd door zowel pers als publiek, maar geldt nu voor veel critici als een meesterwerk. Toch fijn dat niemand Ford tot voortijdig stoppen dwong.

3 Stoppen, maar toch niet helemaal

Veel officieel gepensioneerde regisseurs blijven toch nog in de filmwereld rondhangen. Logisch, vaak weten ze niet wat ze anders zouden moeten doen. De Poolse, in 1994 gestopte regisseur Krzysztof Kieslowski wilde het liefst een 'eerlijk' beroep als schoenmaker uitoefenen, maar dat zat er toch niet in, concludeerde hij destijds in een interview met The Guardian. 'Ik ben opgeleid als filmmaker. Dat is het enige wat ik kan.' Kieslowski leek druk bezig met een comeback, toen hij in 1996 op 54-jarige leeftijd aan een hartaanval overleed.

Wat kan een moeizaam rentenierende regisseur verder nog ondernemen om langzaam af te kicken? Kevin Smith kanaliseert zijn filmgekte voornamelijk via zijn vrijwel dagelijkse podcast ('Smodcast'). De twee jaar geleden gestopte Hongaarse meesterregisseur Béla Tarr (57) begon een driejarige doctoraalstudie aan de filmacademie van Sarajevo.

En dan is er nog de televisie. Bij het maken van televisiefilms sta je als filmmaker weliswaar lekker vertrouwd op een set, maar is alles toch een stuk kleinschaliger dan in de filmindustrie. Bovendien, denkt Steven Soderbergh, staat het tv-publiek meer open voor complexe verhalen en tegenstrijdige personages. Die opvattingen lijken te worden bevestigd door Soderberghs Liberacebiografie Behind the Candelabra, met Michael Douglas als de hyperextraverte showpianist Liberace en Matt Damon als diens veel jongere geliefde. Geen filmstudio die zich aan het project waagde, dus verschijnt Behind the Candelabra binnenkort niet in de bioscopen, maar op televisiezender HBO.

4 Helemaal stoppen en een verbitterde ouwe zeur worden

Het zijn dus niet alleen Soderberghs schilderambities die hem doen stoppen. Hij vindt het filmpubliek te lui, speelfilms hebben hun zeggingskracht verloren, en nog erger: in huidig Hollywood ben je als regisseur slechts het slaafje van de geldschieters. Kevin Smith op zijn beurt verdraagt het niet langer om zelfs de trailers van zijn films te moeten test-screenen en Tarantino kan niks met een klimaat waarin films digitaal worden gedraaid én geprojecteerd.

Verrassend zijn ze niet, die frustraties. De geschiedenis leert dat regisseurs zelden het bijltje erbij neergooien omdat ze daar echt zin in hebben. Een zelfgekozen vroegtijdig pensioen wordt meestal in de hand gewerkt door hoog oplopende onvrede met de filmindustrie. Dat illustreert ook de autobiografie van Hollywoodveteraan Frank Capra (1897-1991), geschreven tien jaar na zijn allerlaatste (en bijzonder zwakke) speelfilm A Pocketful of Miracles (1961). Hedonisten, homoseksuelen en atheïsten, allen zijn ze wat Capra betreft verantwoordelijk voor de teloorgang van de droomfabriek en dus ook voor zijn eigen afscheid. 'Praktisch alle Hollywoodfilms van tegenwoordig verlagen zich tot goedkope, soppige porno; de krankzinnige verbastering van een grote kunst is het, hongerend naar de 'clientèle' van perverselingen en masturbanten.'

5 Helemaal stoppen met films maken en jezelf heruitvinden

Het wordt niet vaak in de praktijk gebracht, dit scenario, maar het kán. Misschien werkt het vooral goed wanneer je niet officieel maar stiekem stopt met filmen en intussen andere dingen gaat doen. Zo bescherm je jezelf tegen de argwaan van de romantici, houd je alle opties open voor de toekomst en lijk je vooral iemand die gewoon eens iets nieuws wil proberen.

Zo is het alweer zeven jaar geleden dat David Lynch (67) met zijn tot dusver laatste speelfilm Inland Empire kwam, terwijl hij in 2011 het maffe dance-rockdebuutalbum Crazy Clown Time uitbracht. Doordat Lynch al vaker muziek had gecomponeerd, was de verrassing van Crazy Clown Time nu ook weer niet zó groot. Maar zijn fans gingen door de release wel vrezen dat het met Lynch' filmcarrière definitief gedaan was, een vermoeden dat wordt aangewakkerd door Lynch' website, die nu volledig om de 'David Lynch Music Company' draait. Maar echt zeggen dat hij is gestopt, doet hij niet.

Concreter was het pensioen van Michael Winner (1935-2013). De leverancier van de snoeiharde Death Wish-wraakfilms gooide de handdoek in de ring na het desastreuze Parting Shots (1998), maar werd vervolgens minstens zo geliefd én berucht met zijn restaurantkritieken in The Sunday Times. Winner deed tamelijk aards over zijn gastronomische wedergeboorte, die zo overtuigend was dat iedereen graag vergat dat hij óók films had gemaakt. 'Natuurlijk mis ik het maken van films', zei hij in 2009 in een interview met The Guardian. 'Maar er lopen niet zo veel 74 jaar oude filmregisseurs rond. Je moet in de echte wereld leven. De schijnwerpers blijven niet op jou schijnen.'

Stop, alsjeblieft!

Uwe Boll (47) moet een van de weinige regisseurs zijn die expliciet werden gevraagd hun werk te staken. In 2008 werd de 'Stop Dr. Uwe Boll'-internet-petitie opgezet en de notoire Duitse veelfilmer (Bloodrayne, Blubberella) beloofde dat hij inderdaad zou stoppen als de petitie binnen afzienbare tijd een miljoen handtekeningen haalde. De teller bleef steken rond de 354.000. De niet te stuiten Boll sleutelt momenteel aan vier films tegelijk.

En ze leefden nog lang en gelukkig

Hoe gezond is het om kunstenaar te zijn? Behoorlijk gezond, concludeerden onderzoekers van de Universiteit van Columbia. Voor hun studie Still Kicking (2011) ondervroegen ze een kleine driehonderd professionele kunstenaars in de leeftijdsgroep 62-97, afkomstig uit New York en Los Angeles. Ter sprake kwamen onder meer hun gezondheid, levenshouding, werk en sociale omstandigheden. Bejaarde kunstenaars, zo stellen de onderzoekers, zitten over het algemeen lekker in hun vel. Mensen met een 'gewoon' beroep kunnen van hen nog heel wat leren. 'Een van de belangrijkste punten van ons onderzoek is dat oudere kunstenaars een model voor de samenleving zijn wat betreft zaken als flexibiliteit, doorzettingsvermogen en de manier waarop ze goed en slecht nieuws omzetten in hun werk', stelt auteur Joan Jeffri. 'Veel van de dingen waar babyboomers naar zoeken, brengen oudere kunstenaars al hun hele leven in de praktijk.' Let wel: onder de ondervraagden bevond zich geen één filmregisseur.

Het is helemaal niet gezond films te maken, denkt producer en regisseur Eli Roth (40). De gemiddelde levensverwachting van leden van de Directors Guild of America ligt volgens hem op een schamele 57 jaar. 'Regisseurs hebben ontzettend veel stress en doorgaans een erg slechte conditie. Ze zitten de hele tijd in een stoel en eten alleen maar cateringvoedsel.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden