Ugandezen mogen kiezen uit één staatsvorm

In juni mogen de Ugandezen zich in een referendum uitspreken over de 'geenpartijendemocratie' van president Museveni. Het is de vraag of ze komen stemmen, want alternatieven zijn er niet....

Van onze correspondent Kees Broere

Ze zet haar bril erbij op en trekt de la van haar bureau open. Margaret Sakaggya wordt serieus. Bijna plechtig kijkt ze naar het boek met goud op snee dat ze nu in haar handen heeft, de grondwet van Uganda. 'Het gaat bij het referendum om belangrijke maar controversiële zaken', zegt ze, 'laten we nog eens goed naar de teksten kijken.'

Sakaggya is de voorzitter van de Ugandese Commissie voor de Rechten van de Mens. Haar organisatie krijgt het geld grotendeels van de overheid, maar dat staat volgens haar een onafhankelijk opereren niet in de weg. Ook niet bij het beantwoorden van de vraag of het komend referendum in haar land een smet is op het bestuurlijk blazoen van Uganda.

'Democratie, hoe doe je dat?' Zo zou de vraag ook kunnen worden geformuleerd. Dit jaar, op een dag ergens in juni, moeten de Ugandezen in een referendum te kennen geven of zij verder willen met het systeem van de zogeheten 'Beweging', dat bestaat sinds president Yoweri Museveni in 1986 zichzelf aan de macht hielp.

Dit unieke systeem is ook wel omschreven als de Ugandese 'geenpartijendemocratie'. Niemand kan lid worden van de Beweging; iedereen kan, door de democratische beginselen van de Beweging te onderschrijven, zich opwerken tot een hoge bestuurlijke positie binnen het systeem en dus in het land. Dat althans zeggen de voorstanders.

Onzin, zo menen de tegenstanders. Het gaat niet om een systeem, het gaat om de organisatie van Museveni en de zijnen, om een partij dus. En andere politieke partijen zijn simpelweg verboden. De Beweging begint daarmee eerder trekken van een absolute dictatuur te vertonen. Het referendum, voorgeschreven door de grondwet, is dan niet meer dan een truc van Museveni: 'Kies mij of de chaos.'

Maar dat ook de voortzetting van een vermeende dictatuur niet echt aan de orde is, blijkt juist weer uit de levendigheid en de openheid van het debat over het aanstaande referendum. De poster voor de komende volksstemming vat dit goed samen: 'We zijn allemaal Ugandezen en blijven dat, ook als we verschillend stemmen.'

Verwarring alom, al blijven de meesten er vrolijk onder. Norbert Mao is een parlementslid dat zich actief inzet voor een boycot van het referendum. De slimme politicus, die ook nog tijd heeft voor het runnen van een advocatenkantoor, weet dat zijn inzet weinig effect zal hebben. 'Ik hoop niettemin', zegt hij, 'dat mensen als ik ook na het referendum de vrijheid zullen behouden om, net als nu, te zeggen dat zij het ergens niet mee eens zijn.'

Die kans is groot, want juist het debat is er onder Museveni opener op geworden, iets waarvan ook de Ugandese pers dagelijks getuigt. Toch meent Mao dat met het referendum een wezenlijke fout wordt gemaakt: 'Museveni verbiedt partijen deel te nemen. Hij zet de laarshakken van zijn eigen organisatie, de Beweging, op hun nek, en zegt vervolgens dat ze te zwak zijn om als partijen deel te nemen.'

Een en ander is ook de internationale gemeenschap, voor wie Museveni nog steeds als donor darling geldt, niet ontgaan. 'De voorbereidingen van het referendum', meent de Britse ambassadeur Michael Cook, 'wekken bij ons grote zorgen. Als die niet snel worden weggenomen, deugt het hele proces niet en zal het voor ons onacceptabel zijn.'

Strenge woorden. Maar ook Cook weet dat het referendum met alle gebreken doorgang zal vinden. En waarschijnlijk internationaal het voordeel van de twijfel zal krijgen. Want juist de problemen, en de openlijke kritiek daarop, zijn mede de kenmerken van Uganda's democratiseringsproces.

Meerpartijenstelsels zijn een westerse uitvinding die tot op heden in Afrika met weinig succes is toegepast. Verkiezingen in het continent gaan veel meer over direct materieel gewin, zoals de afrikanisten Chabal en Daloz het noemen, dan om 'de rationaliteit van politieke actie' zoals die in het Westen wordt toegekend aan politieke partijen en hun welomschreven programma's in het 'algemeen belang'.

Dat blijkt onder meer uit de Afrikaanse leiders die na de val van de Muur hun vermeend marxistische of socialistische plunje aflegden en als de leiders van nieuwe partijen vrolijk, en eerlijk, werden herkozen. Politieke legitimiteit bestaat vooral voor die elite, bij wie de bevolking het idee heeft dat 'de buit' van de overwinning gedeeld kan worden met de eigen, bijvoorbeeld etnische achterban.

Juist dat is een van de redenen waarom Museveni zegt vooralsnog geen politieke partijen te willen: het land zou langs etnische lijnen worden verdeeld. Het is een argument dat hem uiteraard bijzonder goed uitkomt, want na veertien jaar is hijzelf de macht nog niet beu. En ook zij die nu van die macht profiteren, willen dat graag zo houden.

Wie de voorlichtingsfolder doorneemt die voor het referendum is gedrukt, krijgt hiervan een goed beeld. De Beweging praat de zaak voortdurend naar zichzelf toe, bijvoorbeeld door het referendum als 'noodzakelijk' te omschrijven, omdat het nu eenmaal zo in de grondwet staat 'op basis van het feit dat alle macht aan het volk behoort'. En referenda zijn helemaal niet uniek voor Uganda, aldus de folder, want al in 1955 spraken de Zweden zich zo uit over de vraag of men rechts of links van de weg zou gaan rijden.

Dergelijke redeneringen brengen in westerse ogen de democratie niet dichterbij. En het is ook nog onzeker of halverwege dit jaar veel Ugandezen zullen warmlopen voor een gang naar de stembus. De internationale gemeenschap, die uitgesproken tegen een boycot is, hoopt de kiezers wel warm te krijgen en heeft daarom ruim tien miljoen gulden uitgetrokken voor 'civiele educatie'.

De komende drie maanden zullen dan ook honderden vrijwilligers het land intrekken om de Ugandezen, geletterd of ongeschoold, de nuances tussen het 'ja' en het 'nee' uit te leggen. 'Het is krap', zegt Joseph Nyabongo, de man die de operatie vanuit Kampala leidt, 'we zouden minstens een half jaar gehad moeten hebben. Bovendien is nog niet al het toegezegde geld binnen.'

Een zoveelste probleem dus bij de voorbereiding, een zoveelste zorg voor een man als ambassadeur Cook of voorzitter Margaret Sakaggya. De grondwet, meent de regering, voorziet in een 'democratische samenleving'. Hoe die er precies moet uitzien, weten nog weinig Ugandezen. Maar de open discussies maken duidelijk dat met de 'democratische geest' weinig mis is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden