Ugandezen laten zich persvrijheid niet afnemen

Praatprogramma’s op de radio zijn populair in Uganda. Alles wordt er besproken, van aids tot politieke onderwerpen die de regering van president Museveni onwelgevallig zijn....

Achter het glas in de studio neemt presentator David Kazora zijn teksten voor het middagprogramma door. De producer, Joseph Beyango, controleert ondertussen of de technicus alle knoppen in gereedheid heeft gebracht. ‘We zijn 25 uur per dag in de lucht’, schertst Beyango. ‘K-FM heeft alles wat een mens nodig heeft.’

K-FM is radio en radio is in Afrika nog steeds het belangrijkste medium. In een continent waar veel mensen niet kunnen lezen en honderden miljoenen geen reguliere stroom hebben, is het apparaat dat op een simpel batterijtje werkt vaak dé manier om aan informatie te komen.

In het Oost-Afrikaanse Uganda speelt K-FM een belangrijke rol. Het station is onderdeel van de uitgever van The Daily Monitor, de kwaliteitskrant van het land. De journalisten van de krant werken als het zo uitkomt ook voor de zender. Voor hen is vrijheid van meningsuiting inmiddels de gewoonste zaak van de wereld.

Het publiek van K-FM verwacht ook niet anders. De zender wordt vooral beluisterd door de opkomende middenklasse in de hoofdstad Kampala. Die middenklasse is het die het stuwmeer vormt voor steeds verder gaande economische maar ook politieke liberalisering. De luisteraars laten graag van zich horen.

Letterlijk ook. In Uganda zijn radio-praatprogramma’s, waar mensen kunnen bellen en vrij en onbezwaard hun mening geven, enorm populair. In 1986, toen Yoweri Museveni aan de macht kwam, was zoiets ondenkbaar. De president gaf de pers steeds meer vrijheid. Inmiddels echter staat die vrijheid onder druk.

Het heeft te maken met wat Oloka Onyango, een docent aan de beroemde Makarere Universiteit in Kampala, omschrijft als de ‘openlijke militarisering die momenteel in het land plaatsvindt’. Museveni vocht zich naar de top als leider van het Nationaal Verzetsleger. Zijn verleden als militair steekt opnieuw de kop op.

Museveni is in een politieke strijd verwikkeld met Kizza Besigye, de oppositieleider die momenteel in de gevangenis zit. Besigye was ooit Museveni’s lijfarts en is zelf een gepensioneerd kolonel. De afgelopen maanden zijn politieke sleutelposities in handen gekomen van militaire vertrouwelingen van de president.

‘Museveni kan als hij wil Robert Mugabe doen verbleken’, zegt Andrew Mwenda, de populairste talkshow-presentator van K-FM. Mugabe, de president van Zimbabwe, mag zich er graag op beroepen ‘een universitaire graad in geweld’ te hebben. Maar volgens Mwenda kan Museveni, als hij in het nauw zit, nog gevaarlijker blijken te zijn.

‘Als Museveni zich in zijn machtspositie bedreigd voelt, kan hij meedogenloos zijn’, meent Mwenda. Burgerlijke vrijheden, zoals de vrijheid van meningsuiting, komen daarmee in de knel. ‘Vergeet niet’, zegt Mwenda, ‘Museveni heeft de persvrijheid nooit verankerd. Hij heeft eenvoudig de oude onderdrukkende wetten nooit toegepast.’

De president zelf meent dat de pers in zijn land ‘volkomen vrij’ is. Andrew Mwenda ziet dat anders. ‘Een vrije pers werd een van de manieren om donorgelden te krijgen. Jullie westerlingen zijn nou eenmaal dol op alles wat de schijn van democratie heeft. Dat snapt Museveni heel goed. Het was een alibi, niet veel meer.’

Maar feit is dat de pers, net als een deel van de bevolking, politiek volwassen is geworden. Museveni verbood de media om zijn ruzie met Besigye op de radio te bediscussiëren. ‘Daar trekken we ons niets van aan’, zegt Mwenda. ‘En onze luisteraars ook niet. Het zwaard van Damocles, onze mogelijke arrestatie, nemen we voor lief.’

Mwenda bewijst het dezelfde avond, als hij in zijn talkshow Miria Obote, de vrouw van de vroegere dictator Milton Obote ontvangt. Bijna een uur lang laat hij een spervuur van degelijke vragen op haar los. Daarna komen de luisteraars aan bod. De actuele politiek van Uganda wordt enthousiast en kundig gefileerd.

De vanzelfsprekendheid waarmee dit alles gebeurt, voelt weldadig aan. De vrijheid om te spreken heeft Uganda ook elders winst opgeleverd. Aids bijvoorbeeld wordt nu openlijk besproken.

Dit proces is volgens K-FM producer Joseph Beyango niet meer terug te draaien, wat Museveni ook mag proberen. ‘De mensen begrijpen dat persvrijheid ook voor hun persoonlijke toekomst belangrijk is. Een president neemt hun dat niet zomaar meer af.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden