Ubuntu in de polder

Met enkele vrienden mocht ik eens dienen als proefkonijn voor een spel dat tot doel had de samenwerkingsbereidheid van de deelnemers in kaart te brengen. Het spel bestond uit meerdere rondes waarin je als speler steeds de mogelijkheid had tussen 'samenwerken' of 'niet samenwerken'.


Het meeste geld werd verdiend als iedereen netjes samenwerkte. Koos je echter voor 'niet samenwerken' dan kreeg je een hogere beloning, ten koste van degenen die wel voor 'samenwerking' kozen. In de volgende ronde konden de 'samenwerkers' de 'niet samenwerkers' straffen waardoor ieders beloning afnam.


Het werd een financieel bloedbad. Bij de eerste ronde koos slechts een enkeling voor 'niet samenwerken' maar anderen volgden snel en de rest sloeg aan het straffen. Uiteindelijk werd door niemand veel verdiend.


We bewezen zo het grote gelijk van Bernard Wientjes, de werkgeversvoorman die deze week afscheid neemt. In zijn afscheidsinterview in de Volkskrant (Ten eerste, 21 juni) doceerde hij: 'we leven in een individualistische cultuur. (...) Solidariteit is niet meer sexy.' Dat kun je jammer vinden of niet, voor Wientjes is het een fact of life.


Maar is dat zo? Elders blijkt solidariteit nog altijd hartstikke sexy. Na de oorlog van 'allen tegen allen' onder mijn vrienden speelden de onderzoekers het samenwerkingsspel met de eigenlijke doelgroep: kleine ondernemers in Tanzania. Ook daar ging een enkel individualistisch type voor eigen gewin. Deze kreeg echter weinig navolging. Wat dit des te opmerkelijker maak-te: er volgde ook nauwelijks straf. De ondernemers gaven achteraf aan weliswaar zeer ontstemd te zijn over het gebrek aan samenwerking, maar het uitdelen van straf stuitte hen eveneens tegen de borst. Het zou de harmonie in de groep maar verder verstoren.


Hier herkennen we de leer van Ubuntu, de filosofie van 'eenheid' uit sub-Sahara-Afrika. De levensinstelling waarbij het individu enkel waarde heeft in zijn of haar relatie tot anderen. De term Ubuntu is te vinden in de eerste Grondwet van Zuid-Afrika na de apartheid. Deze ging niet uit van de 'vergeldende rechtvaardigheid', waarbij het draait om het straffen van de dader, maar van de 'herstellende rechtvaardigheid', waar de slachtoffers en hun relatie met de daders centraal staan. Doel is dat uiteindelijk iedereen weer met elkaar verder kan.


Waar Ubuntu Afrika richting gaf koos de westerse samenleving een heel andere weg. Nadat Margaret Thatcher verklaarde dat 'zoiets als de samenleving niet bestaat' gingen, met dit in het achterhoofd, alle maatschappelijke instituties op de schop. Steeds minder wordt onze sociale inborst aangesproken of krijgt deze de ruimte. Was de sociale zekerheid oorspronkelijk een uitdrukking van zorg en vertrouwen, inmiddels is deze doordrenkt van wantrouwen en ligt de nadruk op het bestrijden van misbruik.


Hierdoor gaat de uitkeringsontvanger zich ook steeds calculerender opstellen. Steeds meer is de westerse levensinstelling, van bijstandsgerechtigde tot bankier, dat alles wat niet wordt bestraft is toegestaan.


Nu heeft de mens zowel een individualistische als een sociale inborst. Dus zal het altijd schipperen blijven om daar met algemeen geldende regelingen goed op in te spelen. Maar omdat mensen zich aanpassen aan hun omgeving, vorm je met die omgeving ook de mensen zelf.


De economiestudie die velen voorbereidt op leidinggevende posities is daarvan een treffend voorbeeld. Bij het spelen van een samenwerkingsspel bleken eerstejaarsstudenten van verschillende studies over een vergelijkbare wil tot samenwerken te beschikken. Bij vierdejaarsstudenten bleken die van economie echter aanzienlijk minder coöperatief. Dat is wat vier jaar studeren op de homo economicus, de rationele zijn eigen nut maximaliserende individualist pur sang, met een jong mens doet.


Op de vraag of hij als werkgeversvoorzitter wel een 'moreel kompas' had antwoordde Wientjes dat hij 'nu eenmaal geen politicus' is. Ondertussen heeft de machtigste man van Nederland het politici die hun morele kompas wilden volgen negen jaar lang niet bepaald gemakkelijk gemaakt.


Door de solidaire kant van de Nederlanders, in het bijzonder die van de ondernemers, te ontkennen heeft Wientjes bijgedragen aan de fragmentatie in de samenleving waarover hij zich nu zo luidkeels beklaagt. De fragmentatie en onzekerheid die de nationalistische en populistische reflexen voeden die het exporterende bedrijfsleven nu zo dwars zitten. Een snufje Ubuntu kan zijn opvolger daarom zeker gebruiken, net als overigens mijn vriendenkring en de rest van het land.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden