U mag niet vibreren

Frans Brüggen (68) blijft ”vollbeschäftigt”. Waren het eerst enkel componisten tot 1803 die hij dirigeerde, nu heeft hij er wat eeuwen bijgetrokken: Brahms, Schönberg, Berio....

Wie Frans Brüggen ooit heeft zien verklaren dat zijn dirigentenrepertoire nooit verder zou reiken dan 1803, zal zich de komende tijd soms afvragen wat hij meemaakt: Brüggen dirigeert Berio.

Brüggen dirigeert Stravinsky.

Brüggen dirigeert een première.

Daarbij heeft Brüggen zich ook het vioolconcert uit 1935 van Alban Berg aangeschaft ('kon ik mooi nog even in de vakantie aan werken'). Hij reist er in oktober mee naar het Londense Philharmonia Orchestra. In het Festival Oude Muziek waagt Brüggen met zijn Orkest van de Achttiende Eeuw en de violist Thomas Zehetmair een sprong naar 1878: Vioolconcert van Brahms.

Schönberg komt nog, met het Radio Kamerorkest. Maar dat is oud werk, vergeleken met de première van Protesilaos en Laodamia, een kameropera uit de nalatenschap van Rudolf Escher. Brüggen houdt het met het Radio Kamerorkest ten doop in de Amsterdamse Zaterdagmatinee.

Met hetzelfde RKO laat Brüggen een Concertino horen dat Luciano Berio componeerde in 1949. Met het Orkest van de Achttiende Eeuw heeft hij de zinnen gezet op Stravinsky's Concerto in D.

Brüggen: 'We zijn langzamerhand door ons repertoire heen. Dat komt zo: lange tournees kun je alleen doen met meesterlijke muziek.'

Stravinsky.

'Ik kreeg ooit zijn telefoonnummer van Cathy Berberian, de vrouw van Berio. Ik wou hem een stuk voor me laten schrijven, voor de blokfluit.

”You come tomorrow”, zegt Stravinsky. Hij was al in de tachtig. Ik kom binnen in een campusgebouwtje in Los Angeles. Daar was een nogal miserabele uitvoering van twee Bachcantates onder leiding van Robert Craft, Stravinsky's biograaf.

'Frappant, Stravinsky had alles dubbel. Twee brillen boven elkaar. Twee wandelstokken. Twee jassen. Twee vrouwen die hem ondersteunden. Partituurtjes van twee cantates, en daar zat hij in mee te lezen. Ik kon precies zien welke partijen hij meelas. Dat vingertje volgde alleen maar de altviolen en de tweede violen. Nooit de bovenmelodie en nooit de bas. Hij was alleen maar geïnteresseerd in de middenstemmen – ja, dat is voor mij wel een moment van verheldering geweest.

'Met die opdracht is het niks geworden. Hij zei, met zijn zware Russische accent: 'I know your instrument. . . it is a kind of clarinet. . . you are a good boy. . . I have no time. . . I am too old.' Berio.

'Louis Andriessen had bij hem gestudeerd. Louis zegt: ”Ga eens met Luciano praten, want hij wil zijn huisje verkopen. Jij hebt toch geld zat.” Berio had iets geërfd in de buurt van Genua. Toen heb ik dat huisje gekocht. We hebben er vaak de vakantie doorgebracht, met Louis, met Reinbert de Leeuw.

'Ik heb Berio natuurlijk voorgespeeld, en dat stuk heeft hij me later toegestuurd. Gesti, 1966. Het werd een lijfstuk. Luciano zou voor het Orkest van de Achttiende Eeuw nog een keer een toegiftje maken. Hij heeft het toegezegd, maar het is nooit gebeurd. Jammer. Hij was dol op ons orkest.

'Hij had zich niet moeten laten opereren. Het is zo'n linke ingreep, in de ruggenwervel, het ruggenmerg. Een uiterst gevaarlijke operatie.'

Het Orkest van de Achttiende Eeuw.

'Ik heb ooit zitten denken dat we gewoon moeten stoppen. We hebben ons werk gedaan. Ik zei: ”Laten we het drie of vier jaar van tevoren aankondigen.” Maar Sieuwert Verster, onze manager, onze held, wil geen deadline. ”Het komt vanzelf wel”, zegt hij. En intussen boekt hij maar door. Meesterlijk, zoals hij de stemming erin houdt.'

Frans Brüggen (68).

'Ik heb besloten dat ik ermee doorga tot ik neerval.'

Hans Brüggen.

'Hij ligt begraven op het kerkhofje van zijn abdij in Egmond. Hij ligt naast Floris de Vijfde. Hij was mijn oudste broer. Hij speelde mooi hobo en orgel. Ik heb ontzettend veel aan hem te danken. Een zeer goed musicus, die rechten ging studeren en toen ineens monnik werd.

'Ik kom uit een katholiek nest. De jongste van negen kinderen. Een muzieknest. Amsterdam-Zuid. Er waren tijden dat we met hulp van ooms en tantes alle Brandenburgse concerten van Bach konden spelen.

'Toen de oorlog begon, was ik zes. De school was vaak dicht. Ik begon een beetje lastig te worden. Toen heeft Hans een blokfluitje voor me gekocht. Hij heeft me thuis les gegeven, en op een gegeven moment naar Kees Otten gestuurd. Die mocht na de oorlog een blokfluitklas beginnen aan het Haagse conservatorium.

'In ' 52 heb ik eindexamen gedaan. Ik was 18, en klaar, hahaha. En vollbeschäftigt. ' s Ochtends naar Appelscha voor de stichting Het Schoolconcert. Mijn eerste plaat heb ik nog. Het zal wel Telemann zijn, Met Janny van Wering op een Neupertclavecimbel, of nog erger, een Pleyel.'

Mozart.

'Als ik in Wenen of in Berlijn was voor een optreden, of in Rome, dan ging ik naar de bibliotheek. Om naar materiaal te kijken waar musici in de achttiende eeuw uit hadden gespeeld. Ik dacht, dat ik daar de aanwijzingen zou vinden hoe ze de muziek hadden gespeeld. Heel merkwaardig: de partijen, de bladmuziek die Mozarts musici voor hun neus hadden, daar staat bijna niets in. Tussen die bruin geworden, stukgespeelde ezelsoren vond ik geen enkele notitie.

'Toen bedacht ik me: het is net zo geweest als in de band van Duke Ellington. Iedereen wist hoe het moest. Er waren gewoonten, en die hoefde je niet op te schrijven.

'Dat was wel een les. En om meer over die gewoonten te weten te komen, lees je nog maar eens door de ouwe schoolboeken. Leopold Mozart, Quantz, Marpurg, de hele boel, over vibrato, over tempo. Over de gevolgen die het heeft wanneer je het ideaal wilt benaderen van een zanger. Wat het betekent voor de frasering.'

'Iedere noot Mozart die het Concertgebouworkest speelt, is een leugen.'

'Aan die uitspraak word ik vaak herinnerd. Maar zo waren we, hè. Ik riep dat bij die ”openbare discussie” met de Notenkrakers en het Concertgebouworkest, in Krasnapolsky. Die actie in het Concertgebouw van Louis en Reinbert, daar was ik niet bij. Wel bij de nabespreking, maanden later. Wanneer was dat, 1969, 1970?

'Ik nam de microfoon – ik hoor Reinbert nog sissen: ”Hou jij je mond in godsnaam.” En toen schijn ik gezegd te hebben van ”Iedere noot Mozart”, enzovoort. Een blokfluitist die ook wat zei. De discussie ging gewoon verder.

'Ik denk dat ik in mijn hart al bezig was met een antwoord. Een eigen orkest. Als je zo geïsoleerd bezig bent, dan heb je wel eens trek in de macht.'

Een Orkest van de Achttiende Eeuw.

'Als je altijd bezig bent met oude partijen, dan kom je na jaren tot de ontdekking dat je bij het zien van de partituren, waarin al die partijen onder elkaar staan, een gedetailleerde klankvoorstelling hebt. Het Orkest is klein begonnen. In 1981 hadden we nog maar twintig man. Lucy van Dael wist precies waar ze een goeie strijker moest vinden, al zat ie in Toronto.'

Dirigeren.

'De enige diepere taak van een dirigent, is om ieder orkestlid boven zichzelf te laten uitstijgen. Hoe, dat doet er niks toe. De zogenaamde ”persoonlijkheid” van een dirigent, dat hele begrip is beladen met misverstanden.

'Concentratie. Daar gaat het alleen maar om. Ik zeg wel eens dat er meer gestudeerd moet worden in intieme kring. De inzet van twee fluiten of hobo's, waarom moet die terts altijd vals zijn? Maak een separate studie met z'n tweeën, inzetten oefenen. Een soort zen-achtige bezigheid.

'Ik zeg ook regelmatig tegen violisten: ”Niet storen alsjeblieft. De eerste lessezijn soms uitzinnige primadonna's. Waarom? Omdat ze hun best willen doen. Ze krijgen meer betaald dan wat er achter hun zit. Met rampzalige gevolgen. Ik zeg vaak tegen de voorsten: ”Speel zachter.” Dan hoor je opeens een groepsgeluid.'

Met Frans Brüggen gaat het komend seizoen ook als volgt:

Brüggen dirigeert Haydn.

Brüggen dirigeert Cherubini.

En Jean Philippe Rameau. Componist van Les Indes galantes, een zang-en dansspektakel dat in 1735 enorme furore maakte in de Parijse Opéra. De vier bedrijven spelen zich af op een Turks eiland, in Peru, in een Perzische bloementuin en aan de Mississippi.

Brüggen: 'Voor de Fransen is Indië alles wat verder ligt dan Montpellier.'

Met het Orkest van de Achttiende Eeuw gaat hij met Rameaus opéra-ballet op tournee door Polen, Nederland en Italië. Voor de uitmonstering zorgt regisseur Jeroen Lopez Cardoso en een team van de Opera van Warschau. Een schipbreuk en een vulkaanuitbarsting vergen nog speciale aandacht.

Brüggen: 'En wat een wéélde van een klank. Het enige jammere is dat die vier akten te lang duren. De vierde akte met de indianen is pas later toegevoegd door Ranaarsmeau. Die zou ik kunnen weglaten, maar daar zit zulke prrráchtige muziek in, dat ik niet meer schroom om het mooiste uit die vierde akte gewoon maar in de derde te laten gebeuren.'

Interpretatie.

'Dat begrip is hoteldebotel geworden. Er wordt ook wel eens gepraat over een ”groot interpreet”, en dan heb je het over iemand die op een meesterlijke manier muziek naar zijn hand weet te zetten. Meestal betekent het, dat er onwaarheden in de uitvoering zitten. Waarbij ik niet wil ontkennen dat ik in de Eroica van Beethoven óók af en toe denk: ”Nou, dat piano bevalt me niet, laten we er maar een uitgesproken pianissimo van maken.” Omdat het beter werkt. En dan ga je al.

Het Concertgebouworkest.

'Toen ik voor het eerst Bachs Johannes bij ze kwam doen waren ze het vergeten, van die Mozart-leugen en zo. Musici zijn de rotsten niet. Het zijn soms bijna treurige verhalen, zo bereidwillig als de orkesten zijn geworden. Ik was bij het Israel Philharmonic. Een orkest met topstrijkers. Russen, Bulgaren, Roemenen, allemaal meesterviolisten. Het was een Haydnprogramma, waar ze zelf om gevraagd hadden. Ik zei: ”U mag niet vibreren”, en die topviolisten deden dat allemaal als één man, zo geweldig dat ik mezelf schaamde.

'Maar wat ook voorkomt, is dat musici na zo'n repetitie naar je toekomen en ”God wat heerlijk” zeggen, ”eindelijk mogen we eens onszelf zijn.” Je barst bijna in tranen uit als je je realiseert dat die musici de rest van het jaar dus niet zichzelf kunnen zijn. Harder! Meer vibrato! Ták!' & bullet;

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden