Analyse

Twijfels op de drempel van het stemhokje: wordt het een strategische stem? En wat te doen dan?

Lijsttrekkers Lilianne Ploumen (PvdA), Geert Wilders (PVV), Jesse Klaver (GroenLinks), Lilian Marijnissen (SP), Mark Rutte (VVD), Wopke Hoekstra (CDA) en Sigrid Kaag (D66) poseren voor een groepsfoto na afloop van het debat van Brabant.  Beeld ANP
Lijsttrekkers Lilianne Ploumen (PvdA), Geert Wilders (PVV), Jesse Klaver (GroenLinks), Lilian Marijnissen (SP), Mark Rutte (VVD), Wopke Hoekstra (CDA) en Sigrid Kaag (D66) poseren voor een groepsfoto na afloop van het debat van Brabant.Beeld ANP

Het is de vraag die miljoenen Nederlanders kwelt bij de keuze tussen 37 partijen: hoe sorteer je maximaal effect met je stem in de smeltkroes van het Binnenhof? Er zijn grofweg vier smaken. Resultaten uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst.

Vooropgesteld: strategisch stemmen is een hachelijke zaak. Van alle onzekerheden springen er twee uit. Eén: het lukt alleen met de opiniepeilingen in de hand. U moet immers ongeveer weten wat die andere 13 miljoen stemgerechtigde mensen gaan doen. En hoewel we in Nederland gezegend zijn met uitstekende peilingbureaus, kunnen ze er per partij toch zomaar twee of drie zetels naast zitten. Met nogal wat partijen die virtueel ongeveer even groot zijn, kan dat in de komende kabinetsformatie een wereld van verschil maken.

Twee: u weet niet hoe de partij van uw voorkeur uiteindelijk zal opereren in die formatie. Dat weten ze zelf vaak ook nog niet, het hangt immers in hoge mate af van de uitslag. Daarom houden de meeste lijsttrekkers dat het liefst in het midden.

Maar stel dat u het proces toch een duwtje wil geven, wat staat u dan te doen? Er zijn grofweg vier smaken.

1. U wilt continuïteit

Het derde kabinet-Rutte kwam in 2017 moeizaam tot stand en toonde zich in het regeerakkoord niet al te ambitieus, maar kreeg daarna te maken met grote crises (stikstof, pfas, corona) waaronder het wonderwel overeind bleef. De coalitiepartijen werkten doorgaans goed samen. Die stabiliteit wilt u waarderen, van u mag Rutte III doorregeren.

De grootste kans daarop heeft u met een stem op VVD of CDA, die graag samen door willen en ook geen onoverkomelijke hobbels zien bij D66 en ChristenUnie. Voor D66 en de ChristenUnie is het iets ingewikkelder: hun achterbannen zijn toe aan verandering en zien het vooral met elkaar niet meer zitten. Als zij de kans krijgen, slaan ze liever (een stukje) linksaf. Een doorstart van Rutte III is voor hen plan B.

Zetels op basis van de Peilingwijzer. Een combinatie van peilingen van I&O, Ipsos/EenVandaag en Kantar. Het gaat om schattingen met onzekerheidsmarges. Beeld de Volkskrant
Zetels op basis van de Peilingwijzer. Een combinatie van peilingen van I&O, Ipsos/EenVandaag en Kantar. Het gaat om schattingen met onzekerheidsmarges.Beeld de Volkskrant

2. U wilt het landsbestuur naar rechts

U vond Rutte III zo gek nog niet, maar met het klimaatbeleid, de Europese integratie en de immigratie loopt het de spuigaten uit.

Het goede nieuws: de rechtse Kamermeerderheid die dat met u eens is (VVD, CDA, PVV, FvD en SGP) is na woensdag waarschijnlijk nog wat groter en bovendien mogelijk uitgebreid met nieuwkomers als JA21 en Code Oranje.

Het slechte nieuws: het komt er niet van, want PVV en FvD zijn door VVD en CDA uitgesloten als regeringspartners. Uw stem op populistisch rechts krijgt hoogstens indirect invloed: VVD en CDA zullen er rekening mee houden uit concurrentieoverwegingen. JA21 probeert nadrukkelijk in het gat te springen en wel voor te sorteren op kabinetsdeelname, maar VVD en CDA zullen eerst een tijdje willen aankijken wat voor vlees ze in de kuip hebben.

3. U wilt het landsbestuur naar links

De keuze is reuze en dat geldt vooral hier. Het begint al met de vraag wat ‘links’ betekent. De ChristenUnie is in sociaal-economisch opzicht op veel punten vergelijkbaar met GroenLinks, de PvdA en D66, maar in cultureel opzicht een stuk conservatiever. Dat is vooral merkbaar in debatten over bijvoorbeeld de onderwijsvrijheid en de medisch-ethische onderwerpen zoals abortus en euthanasie.

Zetels op basis van de Peilingwijzer. Een combinatie van peilingen van I&O, Ipsos/EenVandaag en Kantar. Het gaat om schattingen met onzekerheidsmarges. Beeld de Volkskrant
Zetels op basis van de Peilingwijzer. Een combinatie van peilingen van I&O, Ipsos/EenVandaag en Kantar. Het gaat om schattingen met onzekerheidsmarges.Beeld de Volkskrant

Ervan uitgaande dat met name D66 het kabinetsbeleid liever wat progressiever wil, is Sigrid Kaag waarschijnlijk als eerste aan zet om dit in te brengen in de formatie. Maar er zijn weinig combinaties denkbaar waarin niet ook VVD en CDA een plek hebben. Plus een vierde partij. Daar begint, net als in 2017, het grote touwtrekken. ChristenUnie, GroenLinks, PvdA, SP – ze kunnen allemaal in aanmerking komen mits ze voldoende zetels meebrengen. En de drie klassieke linkse partijen voeren er inmiddels ook volop campagne op: stem strategisch op ons, want met D66 weet je het nooit.

Extra complicatie: PvdA en GroenLinks hebben zich heilig voorgenomen om niet zonder andere linkse partij in een kabinet te stappen. Hoe hecht is die band tussen Jesse Klaver en Lilianne Ploumen als ze niet samen nodig zijn voor een meerderheid en Mark Rutte weigert om hen er allebei bij te nemen?

Zetels op basis van de Peilingwijzer. Een combinatie van peilingen van I&O, Ipsos/EenVandaag en Kantar. Het gaat om schattingen met onzekerheidsmarges. Beeld de Volkskrant
Zetels op basis van de Peilingwijzer. Een combinatie van peilingen van I&O, Ipsos/EenVandaag en Kantar. Het gaat om schattingen met onzekerheidsmarges.Beeld de Volkskrant

Op de linkerflank wordt intussen door sommigen gedroomd over een coalitie zonder de VVD. Alles kan natuurlijk, in theorie, maar daar zijn dan waarschijnlijk wel veel partijen voor nodig. In de vorige formatie drong met name de SP er bij CDA-leider Buma op aan om het toch eens te proberen, maar die zag het niet zitten: ‘Deze combinatie noemen ze bij ons thuis ‘Buma en de zeven dwergen’.’

Zetels op basis van de Peilingwijzer. Een combinatie van peilingen van I&O, Ipsos/EenVandaag en Kantar. Het gaat om schattingen met onzekerheidsmarges. Beeld de Volkskrant
Zetels op basis van de Peilingwijzer. Een combinatie van peilingen van I&O, Ipsos/EenVandaag en Kantar. Het gaat om schattingen met onzekerheidsmarges.Beeld de Volkskrant

4. U stemt met uw hart

U bent de enige niet, getuige de vele politieke nieuwkomers die volgens de jongste Peilingwijzer zicht hebben op een of meer Kamerzetels. De strijd om wat de grootste partij wordt, is voor veel kiezers kennelijk zo saai en betekenisloos geworden dat ze zich vrij voelen om gewoon op de partij te stemmen die het beste past bij hun idealen.

En met wat goede wil is ook dat een strategische stem. Aangezien ook de verhoudingen in de Eerste Kamer meetellen – maar laten we het hier niet nóg ingewikkelder maken – zullen sommige partijen sowieso voortdurend in Mark Ruttes gedachten zijn. JA21, bijvoorbeeld, heeft nu al acht senaatszetels en is daar dus een grote partij. Bovendien: tien jaar Rutte heeft geleerd dat je niet in de coalitie hoeft te zitten om invloed uit te oefenen. Zo kon een voorheen vrij marginale partij als de SGP met drie zetels uitgroeien tot een factor van betekenis.

Donderdag wijst de Tweede Kamer een verkenner aan. Die moet de puzzel gaan leggen met de uitslag. Op Wilders en Baudet na is niemand bij voorbaat kansloos om een stukje te mogen leveren.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden