Tweekoppige adelaar, pro-westers autoritair

President Poetin is de verpersoonlijking van de tweekoppige Russische adelaar: tegenover het Westen stelt hij zich op als een liberaal economisch hervormer en in Rusland zelf gedraagt hij zich als een autoritair leider die geen tegenspraak duldt....

Waarom zijn de Russen toch zo gek op Vladimir Vladimirovitsj Poetin, deze ooit onbeduidende KGB-spion die opklom tot een van de machtigste mannen ter wereld? De offici uitslag van de gisteren gehouden Russische presidentsverkiezingen is nog niet bekend, maar niemand twijfelt eraan dat Poetin voor een tweede termijn herkozen is, met overweldigende meerderheid van stemmen.

De vraag: 'Wie is Meneer Poetin?' klonk voor het eerst in 2000 op het Wereld Economisch Forum in Davos, vlak nadat president Jeltsin onverwacht was afgetreden en de toenmalige premier Poetin als zijn opvolger had aangewezen. De onbekende waarnemend president leek geen blijvertje, slechts 5 procent van de bevolking zei op hem te zullen gaan stemmen. Enkele maanden later wist Poetin de presidentsverkiezingen evenwel met overmacht te winnen.

In de vier jaar van zijn presidentschap is Poetin onverminderd populair gebleven bij 70 tot 80 procent van de bevolking. Als het goed gaat met Rusland, is het dankzij Poetin. Gaat er iets mis, dan krijgen Poetins ondergeschikten de schuld. De Russen hebben een rotsvast vertrouwen in hun moderne tsaar, ondanks de bomaanslagen, de voortdurende oorlog in Tsjetsjenihet mislukken van raketlanceringen, de toegenomen bureaucratie en de uitbreiding van de NAVO.

Olga Krisjtanovskaja, sociologe en Kremlinkenner: 'Mensen die Poetin informeel kennen, zeggen dat hij een sympathieke vent is. Een teamspeler, geen ego. Hij houdt ervan zich een uur in zijn werkkamer op te sluiten om te mediteren. Maar hij heeft een duistere kant. Hij is snel gekrenkt en rust dan niet voor hij wraak genomen heeft.'

Poetin is de verpersoonlijking van de tweekoppige Russische adelaar. Naar het Westen toe stelt hij zich op als een liberaal economisch hervormer en een trouw deelgenoot in de Amerikaanse strijd tegen het terrorisme. In Rusland zelf gedraagt hij zich als een autoritair leider die geen tegenspraak duldt van rijke zakenmensen, het niet zo nauw neemt met de mensenrechten, de persvrijheid inperkt en die in vier jaar tijd zowel het parlement als de regionale leiders naar zijn hand zette. Paradoxaal genoeg begint juist het Westen zich steeds meer zorgen te maken over Poetins autoritaire binnenlandse koers, terwijl een meerderheid van de Russen diens harde lijn juist toejuicht.

Poetin is geboren in een eenvoudig arbeidersgezin op 7 oktober 1952 in Leningrad (het huidige St. Petersburg). Zijn twee oudere broers waren tijdens het Duitse beleg van Leningrad overleden. Zijn moeder was concie en zijn vader machinewerker. Het gezin woonde in eenkamerappartement in een kommunalka, een woning waarin diverse gezinnen keuken en sanitair delen.

Uit schoolrapporten die in 2001 openbaar werden, blijkt dat Poetin op de lagere school een heel gemiddelde leerling was. Op 11-jarige leeftijd gooide hij propjes door de klas, maakte zijn wiskundehuiswerk niet, spijbelde vaak en kwam geregeld thuis met een blauw oog. Om stoer te doen droeg hij een jachtmes bij zich dat een keer voor het oog van een wijkagent uit een krant rolde. 'Ik was een vandaal, niet overdreven', zo gaf Poetin later aan biografen toe.

Het straatvechtertje veranderde op 12-jarige leeftijd in een serieuze jongeman. Poetin raakte verslingerd aan de vechtsport, hij bleek vooral talent te hebben voor judo. De kracht en discipline in die sport sprak de jonge Poetin aan. Volgens zijn trainer was hij goed in het ontdekken van de zwakke plekken van zijn tegenstanders.

Judotrainer Anatoli Rachlin: 'Poetin was gedreven en gedisciplineerd. Hij heeft het soort karakter dat goed is voor de vechtsport: kalm, meedogenloos en intelligent. Poetin was voor niemand bang, hij vocht zelfs tegen mannen die honderd kilo wogen.'

In zijn tienerjaren werd Poetin toegelaten op het prestigieuze Technologisch instituut Nr. 281. Zijn toenmalige lerares Tamara Stelmachova herinnert zich hem als 'een van die zeldzame studenten die een heel duidelijk beeld van zijn toekomst had'. Want Vladimir Poetin wilde spion worden, dat wist hij zeker.

Een juridische studie was de beste vooropleiding voor de geheime dienst KGB, zo leerde de jonge Poetin. Hij studeerde internationaal recht en Duits aan de Leningradse Staatsuniversiteit. Na een vervolgopleiding van een jaar aan de KGB-school in Moskou keerde Poetin als geheim agent naar zijn geboorteplaats terug.Het was zijn taak om informanten te rekruteren onder buitenlandse gasten.

In 1983 trouwde Poetin met de stewardess en lingue Loedmilla. Aan biograaf Oleg Blotsky vertelde zij dat het niet meeviel om met Poetin getrouwd te zijn. Haar man had gelogen over zijn beroep (tijdens hun verloving dacht ze dat hij politie-inspecteur was), miste de geboorte van hun eerste kind, kwam altijd te laat en bekritiseerde haar kookkunsten. Ze kregen twee dochters, Masja en Katja. Poetin vernoemde zijn eerste dochter naar zijn moeder, aan wie Loedmilla een hekel had.

Loedmilla Poetin: 'Ik was in tranen, ik wilde haar Natasja noemen. Maar ik realiseerde me dat ik geen keus had, mijn dochter zou Masja heten.'

De Poetins werden in de jaren '80 gestationeerd in het Oost-Duitse Dresden. Vladimir Oesoltsjov, een toenmalige collega van Poetin, schreef vorig jaar een boek over deze periode. Poetin sprak redelijk maar niet vloeiend Duits, hield van toegankelijke popmuziek en bladerde vaak door West-Duitse postorder-catalogi.

Het was Poetins taak om spionnen te werven onder buitenlandse studenten. Ook onderhield hij het contact tussen de KGB en diens Oost-Duitse broer de Stasi. Volgens Oesoltsjov heeft Poetin 'een opmerkelijk talent om mensen te charmeren, vooral ouderen'.

In 1991, na de val van de Berlijnse muur, keerde Poetin terug naar zijn geboorteplaats, waar hij met zijn gezin introk bij zijn ouders. Hij reed een tijdje rond als taxichauffeur, totdat burgemeester Anatoli Sobtsjak hem opnam in zijn stadsbestuur. Volgens sommigen had hij de KGB toen al verlaten, volgens onder andere Oesoltsjov accepteerde Poetin deze baan juist in opdracht van de KGB. Onder de vleugels van de liberale hervormer Sobtsjak begon Poetins politieke carri. Aanvankelijk was hij belast met het toekennen van vergunningen aan buitenlandse bedrijven, maar hij klom al snel op tot vice-burgemeester. Volgens een ex-collega was Poetin kleurloos maar zeer bedreven in het manipuleren van mensen.

De in 1996 niet herkozen Sobtsjak bracht Poetin onder de aandacht van Jeltsin, die opnam in zijn Kremlinstaf. Jeltsin was onder de indruk van de gedisciplineerde, loyale nieuwe kracht en benoemde hem in 1998 tot hoofd van de geheime dienst FSB. Toen de procureur-generaal Joeri Skoeratov een onderzoek naar de corruptie in het Kremlin begon, lekte Poetin een video-opname naar de media van een naakte procureur met twee prostituees.

In 1999 benoemde Jeltsin Poetin tot premier. Niemand verwachtte daar veel van, in zeventien maanden waren al vier premiers ontslagen. Tot Jeltsin op 31 december 1999 ineens zijn aftreden aankondigde, en Poetin als zijn opvolger aanwees. Poetin toonde onmiddellijk zijn loyaliteit door Jeltsin en zijn familie immuniteit van rechtsvervolging te garanderen.

Andrej Piontkovski, directeur van het Instituut Strategische Studies: 'De manier waarop Poetin aan de macht kwam was het resultaat van een joint venture tussen drie groepen: het machtsblok rond Jeltsin, de oligarchen en economische hervormers uit St. Petersburg en de siloviki (de voormalige KGB'ers). De laatste groep is steeds overheersender geworden. Ik vraag me weleens af wie er machtiger is: Poetin, of de groep siloviki die hem omringt.'

Voor de Russen is de jonge, sportieve en nuchtere Poetin een verademing na de ziekelijke, bombastische en vaak beschonken Jeltsin. Poetins populariteit groeit snel, dankzij zijn oorlogszuchtige opstelling tegen de Tsjetsjenen en dankzij de manier waarop hij Ruslands rijkste zakenmannen hun plaats wijst. De oligarchen mochten hun rijkdommen behouden, mits ze zich niet langer zouden bemoeien met de politiek.

De mediabaronnen Vladimir Goesinski en Boris Berezovski weigerden en moesten het land ontvluchten. Iets vergelijkbaars gebeurde vorig jaar met Ruslands rijkste zakenman, Michail Chodorkovski. Die werd overmoedig, ging zich met de politiek en het oliebeleid bemoeien. Sinds oktober zit hij in de gevangenis.

De Russen zijn Poetin vooral dankbaar dat hij stabiliteit gebracht heeft. Lonen en pensioenen worden op tijd uitbetaald. De economie groeit al vijf jaar gestaag. Vooral dankzij de hoge olieprijzen maar ook door belangrijke wetswijzigingen met betrekking tot belastingen, landverdeling en justitie.

Poetin baseerde zijn beleid op twee slogans: 'dictatuur van de wet' en 'verticale macht'. De staat, of eigenlijk het Kremlin, moest weer oppermachtig worden. Alleen dan zou Rusland daadwerkelijk kunnen hervormen en de corruptie kunnen bestrijden. Kritische tv-stations werden gesloten of overgenomen door trouwe bondgenoten. De macht van regionale gouverneurs werd drastisch ingeperkt. Er kwamen steeds meer voormalige KGB'ers in het Kremlin werken. En er kwam een partij van de macht, Eenheid Rusland, die sinds december een tweederde meerderheid heeft in het parlement.

Liberaal leider Grigori Javlinsky, wiens partij Jabloko in december niet werd herkozen: 'Poetin is ervan overtuigd dat de staat oneindig veel belangrijker is dan al het andere, inclusief de burgers. Daarom wil hij het bedrijfsleven en de media controleren. Het probleem is dat dat in de moderne wereld niet zo werkt.'

Het antwoord op de vraag 'Wie is Meneer Poetin?' is betrekkelijk eenvoudig te geven. Poetin is een voormalig KGB-officier die zijn geloof in het communisme verloor. Hij is ervan overtuigd dat Rusland alleen welvarend kan worden door markteconomische hervormingen en door een goede relatie met het Westen. Internationaal respect voor Rusland als grootmacht is heel belangrijk voor hem. Maar Poetin is zijn KGBopleiding niet vergeten. Hij wil dat Rusland een autoritaire, gecentraliseerde staat is en duldt geen tegenspraak.

Kortom: Poetin is pro-westers autoritair. Welke van deze twee typeringen de overhand krijgt, zal in 2008 duidelijk zijn. Respecteert Poetin de Russische grondwet en maakt hij in 2008 plaats voor een ander, of blijft hij zitten waar hij zit?

Een nieuwe vraag. Te beantwoorden over vier jaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden