Column

Tweedeling tussen christendom en islam is achterhaald

Hans Boutellier over seculiere twijfel in radicale tijden.

Sociaal-psycholoog Hans Boutellier.

Het nieuwe boek van Hans Boutellier heet Het seculiere experiment. Hoe we van God los gingen samenleven. We spreken elkaar vóór de Parijse aanslagen. Zijn werktitel was Radicale Tijden: 'De komst van de islam is zo confronterend omdat we niet goed weten wat we hier tegenover moeten stellen.'

Sociaal-psycholoog Boutellier was jarenlang hoofd van een beleidsafdeling op het ministerie van Justitie. Daarna werd hij directeur van het Verwey-Jonker Instituut voor sociaalwetenschappelijk onderzoek naar maatschappelijke vraagstukken. Hij doorzag nogal wat ontwikkelingen voordat ze ons opvielen. In de jaren negentig promoveerde hij op de maatschappelijke functie van slachtofferschap (het benoemt wat we niet willen en definieert zo onze moraal). Vijftien jaar geleden schreef hij De veiligheidsutopie over de spanning tussen veiligheid en vrijheid: de aanslagen op het WTC kon hij er nog net in verwerken. Boutelliers De improvisatiemaatschappij uit 2010 werd ('onbedoeld!') de wetenschappelijke onderbouwing van de latere participatiesamenleving.

Dit nieuwe boek leest een beetje als de uitkomst van een soort intellectuele midlifecrisis, zeg ik. Boutellier lacht. Zegt dat hij daar met 62 jaar iets te oud voor is, maar ja: zijn leven stond in het teken van de secularisering en dan komt er een moment dat je je afvraagt hoe het verder moet, zonder de maatschappelijke, ordenende functie van religie in tijden van grote diversiteit. Hij is overigens wel een voormalig katholieke jongen die tijdens het schrijven in drie weken in zijn eentje naar Rome fietste, maar niet religieus. 'Religieus zijn lukt niet meer.'

Twijfel

Descartes' 'Ik denk dus ik ben', zegt hij, kwam neer op 'ik twíjfel dus ik ben'. 'Twijfel is volgens mij typerend voor de Europese ontwikkeling. Twijfel is het onechte kind van het christendom. In de jaren zestig is dat geradicaliseerd.'

Hij was 17 toen de secularisering van Nederland razendsnel, 'voor mijn gevoel in een zomer' doorzette. Eén zomer? 'Nou ja, voor de zomervakantie droegen de priesters op mijn school nog habijten en daarna hadden ze opeens slechte pakken en coltruien aan.' Niet alleen de religie zelf viel plotseling weg, ook de verbindende functie die het geloof vaak had. In zuilen ja, 'maar die brachten óók hoge en lage cultuur samen'.

Met de secularisering ontwikkelde zich een pragmatisch gestuurde samenleving. Een 'pragmacratie', noemt hij dat. 'Heel succesvol, maar we missen daarin de bezieling. Pragmacratie leidt tot een gevoel van leegheid, die wordt opgevuld met radicale standpunten.' Bij gebrek aan nieuwe grote verhalen, zoals sommigen van politici blijven eisen? Nee, zegt Boutellier. 'Grote verhalen zijn te pretentieus geworden.'

Cartoon van Charlie Hebdo na de aanslagen van vrijdag.

Buzz

Maar wat dan wel?

Boutellier begint over 'buzz': 'We zijn in een superdiverse samenleving beland: drie generaties arbeidsmigranten, nieuwe vluchtelingen, een explosief groeiend aantal toeristen: er ís al een onwaarschijnlijke hoeveelheid culturen en religies bijgekomen die ons beïnvloedde. De zogenaamde tweedeling tussen christendom en islam is dus niet meer adequaat, die moeten we ons niet laten aanpraten.'

Neem de permanente stroom van opinies en geruzie in de media, in talkshows, op Twitter: 'Je kunt daar cynisch over doen, maar het creëert wél het soort herrie waarbinnen mensen voortdurend zoeken naar wat ze vandaag weer gemeenschappelijk hebben. We zijn elkaar continu aan het bevragen en de les aan het lezen. Wat de kerken voor ons deden, doen we nu zelf.'

Maar wat nu de seculiere rechtsstaat binnen die buzz voor sommigen óók maar een keuze is? 'Misschien moet je de rechtsstaat in het licht van de diversiteit inderdaad eveneens een geloof noemen. Maar de rechtsstaat is wél het enige geloof dat alle geloven mogelijk maakt.'

Hoge ambtenaren nodigen Boutellier regelmatig uit voor ideeën. 'Ze zitten met de vraag wat we met religie moeten. Hoe combineren we respect voor gewone moslims met onze seculiere rechtsstaat? Wat mag je eisen?' Een dag eerder vertelde hij dit op een ministerie: De rechtsstaat beschermt iedereen die zich aan de wet houdt en schept zo juíst de ruimte te geloven wat je wilt. 'Dat is een andere legitimering dan de oude waarheidsclaim, die steeds weer botsingen veroorzaakt. En dat sloeg aan.'

In Rome viel hem op hoe omvangrijk het godenrijk van de Romeinen was: 'Iedereen mocht zijn eigen god kiezen: dát is eigenlijk de utopie van de moderne rechtsstaat.'

Waarin zit de houdbaarheid van het Westen?
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden