REPORTAGE

Twee weken fladderen in de berm van de snelweg

Vrijdag werd de Green Deal Infranatuur ondertekend. Doel: de biodiversiteit bij wegbermen, sloten, spoordijken of leidingen beter waarborgen.

Jos Huisman maakt foto's langs de A79. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Voetje voor voetje schuifelt Jos Huisman van Rijkswaterstaat door het gras op zoek naar een nestje met rupsen van de veldparelmoervlinder. Onze tred stagneert; één misstap en we verpletteren misschien de toekomst van een van de zeldzaamste vlinders van Nederland.

Uiteindelijk wijst een kaalgevreten weegbreeplantje de weg naar een zwart kluwentje tussen de sprieten. Het spinsel dat de rupsen in de winter heeft omgeven - het nestje - is zo goed als verdwenen, maar de gitzwarte rupsen met roodbruin koppie liggen nog altijd als een ingezakte rugby-scrum over en tegen elkaar.

Naast ons raast het verkeer over de A79 tussen Heerlen en Maastricht. Niet echt een droomlocatie voor een beschermde diersoort, toch koos de veldparelmoervlinder hier vorig jaar domicilie. Een oplettende vlinderaar zag een volwassen exemplaar rondfladderen. Vorige week werd duidelijk dat dat geen incident was.

Onvrijblijvende blijdschap

Medewerkers van Rijkswaterstaat en De Vlinderstichting in Wageningen vonden aan beide zijden van de snelweg 27 rupsennestjes. Kennelijk hebben meerdere vlindervrouwtjes hier in de zomer eitjes gelegd. 'De champagne is niet open getrokken', aldus Huisman, medewerker natuur en landschap bij Rijkswaterstaat, 'maar we zijn wel happy dat er langs de snelweg zo'n zeldzame soort voorkomt die maar van drie andere plekken in Nederland bekend is.'

De blijdschap om zo'n kleurrijke diersoort is zeker niet vrijblijvend. De Flora- en Faunawet verplicht Rijkswaterstaat deze ster in de watten te leggen.

De veldparelmoervlinder is echter een lastige kostganger. Hij houdt van zon, warmte en een grazige vegetatie met planten die op voedselarme grond gedijen. Om dichtgroeien daarvan te voorkomen, is maaien noodzakelijk, maar gebeurt dat te rigoureus, te kort en op het verkeerde moment dan is dat niet alleen funest voor de rupsen maar ook voor de vlinders. Die hebben in hun slechts twee weken durende bestaan nectar en dus bloemen nodig. 'Het is dealen met verschillende belangen. Langs een snelweg speelt ook verkeersveiligheid een rol', aldus Huisman. 'Met De Vlinderstichting gaan we overleggen over het maairegime op deze locatie.'

De Vlinderstichting

Vrijdag was het ministerie van Infrastructuur en Milieu, waar Rijkswaterstaat deel van uitmaakt, een van de ondertekenaars van de Green Deal Infranatuur. De twintig organisaties die hun handtekening zetten - het ministerie van Economische Zaken - waar natuurbeheer onder valt - waterschappen, provincies, beklonken bij TenneT in Arnhem, beheerder van het hoogspanningsnet, dat ze de biodiversiteit in wegbermen, bij sloten, op spoordijken of langs leidingen een warm hart toedragen.

De Deal is een initiatief van De Vlinderstichting, 'Ons doel is het vlinders te beschermen óók buiten natuurgebieden', vertelt Albert Vliegenthart, ecoloog van de stichting. 'Als je al die smalle strookjes langs infrastructuur aan elkaar legt, kom je op een groter oppervlak dan de officiële Natura2000 natuurgebieden samen.'

Al die tienduizenden kilometers bermen, kades en groenstroken bieden volop potentie voor vlinders, denkt Vliegenthart, maar ook voor andere diergroepen. 'Vlinders hebben vier levensstadia, ei, rups, pop en vlinder. In al die fases stellen ze andere eisen aan de omgeving Gaat het goed met deze kritische dieren, dan is de biotoop waarschijnlijk ook prima voor andere insecten zoals bijen, zweefvliegen of voor kleine zoogdieren.' In potentie zegt Titia Wolterbeek, directeur van De Vlinderstichting, is het 'een tweede ecologische hoofdstructuur.'

Veldparelmoervlinder

Veel te verbeteren

De aanzet daarvoor is er al. Een groot deel van de Nederlandse populatie van de greppelsprinkhaan leeft in en verspreidt zich via bermen en dijken. Op de taluds langs snelwegen op de Veluwe of de A28, vooral de zuidhellingen, komen hazelworm, gladde slang, levendbarende hagedis en zandhagedis in hoge dichtheden voor. Langs de A76 bloeien zeldzame orchideeën als het soldaatje en bleek bosvogeltje. De mooiste groeiplaats in Nederland van de gaspeldoorn is het talud van de A12 bij Ede.

David Kleijn, hoogleraar natuurbeheer bij Wageningen Universiteit en niet betrokken bij de Green Deal vindt dat er ook nog veel te verbeteren valt aan de infranatuur. 'De kwaliteit van de vegetatie laat vaak te wensen over. Die bestaat vaak hoofdzakelijk uit grassen met amper nog bloeiende planten. Het zou helpen als er bij nieuwe infrastructuur een bloemenmengsel wordt ingezaaid.'

Ook het maaibeheer baart Kleijn zorgen. 'Waar nog wel bloemen staan, wordt er veelal uit kostenoverwegingen een keer per jaar grootschalig gemaaid. Van het een op het andere moment is er dan niets meer te halen voor wilde bijen, vlinders of zweefvliegen. Gebeurt dat met een klepelmaaier en blijft het maaisel liggen dan is de variatie aan plantensoorten en daardoor ook dieren binnen een paar jaar gedecimeerd.' Dat is zorgelijk, vindt Kleijn. 'Wegbermen en spoortaluds zijn in het moderne cultuurland vaak nog de enige plekken met bloeiende planten.'

Goede voornemens

In de Green Deal worden geen concrete afspraken voor verbeteringen gemaakt. De deal bestaat uit goede voornemens, zonder budget. Toch ziet Vliegenthart van De Vlinderstichting het niet als een tandeloze tijger. 'Je krijgt commitment vanuit de rijksoverheid; dat is richtinggevend voor lagere overheden. We verenigen twee kampen: enthousiaste mensen die ervoor gaan én mensen die vraagtekens zetten over kosten en angstig zijn voor nieuwe verplichtingen.'

Als voorbeeld noemt hij Tilburg dat de spoordijk door de stad natuurlijker wil inrichten. Door te wijzen op de Green Deal werd ProRail, ook ondertekenaar, overgehaald om te komen praten. 'Dit is een opstapje. We moeten mogelijkheden onderzoeken om de infrastructuur een extra, groene dimensie te geven. Langs de A4 is een bloemenstrook ingezaaid, de honey highway. Waarom is dat maar een kilometer? Is het duur, moeilijk? De Deal biedt een kader om dat soort vragen te stellen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden