Twee vrouwen, en de wrede wraak van een criticus

Keuzeboek van de CPNB- actie Nederland Leest, tussen 17 oktober en 14 november gratis verspreid in bibliotheken en op scholen: Twee vrouwen (1975) van Harry Mulisch (81), in eigen land wél geëerd....

Nadat de Vietnam-oorlog was afgelopen, verklaarde Harry Mulisch: ‘De oorlog is nu over. Gewonnen. We kunnen elkaar weer verhaaltjes gaan vertellen.’ In de maanden mei en juni van 1975 schreef hij vervolgens de korte roman Twee vrouwen, volgens de ondertekening geschiedde dit in Lingueglietta nabij Monaco, en blijkens de foto achterop de eerste edities deed Mulisch dit met ontbloot bovenlijf, en met in zijn hand geen pen maar een sigarettenpijpje.

Met de uitdagendheid die daarbij past, bleek macho Mulisch als verteller een vrouw te hebben gekozen, de museumconservator Laura (35), die vijf jaar na haar scheiding van de toneelcriticus Alfred plotseling verliefd wordt op het kapstertje Sylvia (20) uit Petten, dat de liefde al even snel beantwoordt, en bij Laura in Amsterdam komt wonen.

Mannen en vrouwen horen gelijke rechten te hebben, maar te zeggen dat ze ook gelijk zijn ‘is natuurlijk flauwekul’, aldus Mulisch in interviews. Naar verluidt vonden veel feministen het maar niets, dat Mulisch zich op hun terrein begaf. Wat een vrouw dacht en voelde, kon een man toch nooit begrijpen. Zeker in retrospectief lijkt dat een nodeloze verschansing, want het boek bevestigt dat vooroordeel juist. Sterker nog: wat twéé vrouwen denken en voelen, zonder dat er nog een man aan te pas komt (‘Hij bestond helemaal niet’, denkt Laura hardop), roept bij de laatste radeloze woede op.

Over de vraag of Mulisch een geloofwaardige vrouw portretteert, kun je discussiëren – en dat is wat de CPNB wil, die een slordige miljoen exemplaren van de roman over het land zal uitstrooien. Bij herlezing dacht ik een paar keer: zou een vrouw dit zeggen? ‘Natuurlijk wist ik wat een pik was, al had ik er zelf geen.’ Dat laatste lijkt me een geheugensteuntje voor de auteur zelf. De onvruchtbare Laura zegt ook: ‘Ik heb er van alles aan laten doen, maar de zaak zat hopeloos verstopt.’ Te lomp geformuleerd. En ‘Lesbisch waren we alleen in zover we met elkaar naar bed gingen’(in hoever?), klinkt ook vreemd afstandelijk.

De kwestie van geloofwaardigheid met betrekking tot het vertelperspectief raakt aan een belangwekkender vraagstuk, namelijk of Twee vrouwen niet bovenal de uitwerking van een constructie is, een spel der seksen, in de relationele kermis van de jaren zeventig (zelfontplooiing voor alles, vaak ten koste van anderen) een actueel gegeven. Laura en Sylvia bezoeken in Amsterdam een hippe theatervoorstelling, Orpheus’ vriend, waarin louter rollen voor mannen zijn weggelegd. Onder het publiek bevindt zich ook Laura’s ex-man Alfred, de criticus, met zijn nieuwe vrouw. Hij zegt na afloop: ‘Als je een stuk maakt met alleen mannen of alleen vrouwen, dan kun je nooit tot een echte tragedie komen, hoogstens tot allerlei melodramatische toestanden, die je mooi kunt ensceneren. Dat is wat we vanavond gezien hebben.’ Allemaal afgunst, kan Laura sceptisch denken. Maar verdorie, het halfjaar dat haar relatie met Sylvia standhoudt, bestaat vooral uit moeizame toneelstukjes. En als Sylvia terug naar haar ouders gaat, vervalt Laura in onvervalst gejammer en paniekgedrag. Intussen is Sylvia er vandoor gegaan – met Alfred, de criticus die natuurlijk eigenlijk zelf schrijver had willen zijn (Mulisch behandelt mannen even stereotiep als vrouwen), en haar als zijn muze naar Londen meevoert, om daar aan zijn Boek te beginnen.

Maar Sylvia heeft andere plannen. Zodra ze in verwachting is van Alfred, komt ze stralend bij Laura terug: zo, straks hebben we een kind! Melodrama met happy end. Totdat Laura vindt dat het meisje toch echt met Alfred moet praten. Hij komt terug, en voltrekt alsnog de tragedie, door Sylvia dood te schieten. Zijn gemeenste recensie ooit, van een verhouding waar hij niet bij kon. Wel vruchtbaar, geen schepper. Voeg hierbij enkele snufjes Orpheus en Oidipous, en we houden een onderhoudend verhaal in handen dat de ongelijkheid van mannen en vrouwen onderstreept.

En de schepper in Lingueglietta stopte grijnzend een nieuwe sigaret in het zwarte pijpje.

Arjan Peters

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden