Twee scenario's over de uitkomst van de nucleaire onderhandelingen met Iran

John Kerry, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, en zijn Iraanse collega Mohammad Javad Zarif hebben hun besprekingen in Zwitserland hervat. Gaat het lukken nog deze maand een vergelijk te vinden? En wat als dat niet lukt?

De Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, John Kerry (L) en zijn Iraanse tegenhanger Javad Zarif tijdens de besprekingen in Zwitserland.Beeld ANP

De onderhandelingen tussen Iran en de VS slagen. Het Westen denkt dan de garantie te hebben dat Iran zeker de eerstkomende tien jaar niet in staat zal zijn snel een kernwapen te ontwikkelen. Iran legt een aanzienlijk deel van zijn centrifuges stil en beperkt de verrijking van uranium tot maximaal 5 procent.

Dit alles onder intensieve inspectie van het VN-atoomagentschap IAEA en met de technische zekerheid dat Iran, mocht het kwaad willen, minstens een jaar nodig heeft om voldoende uranium te verrijken (25 kilo) voor één bom. Dit was een van de hete hangijzers in de onderhandelingen.

De tegenstanders van Iran kunnen deze break-out time gebruiken om de productie van een kernwapen te bemoeilijken of onmogelijk te maken. In de break-out is niet meegeteld de tijd die nodig is om daadwerkelijk een bom te produceren, de weaponization. Dit zou nog eens zes tot achttien maanden vergen. Ook zou meer tijd nodig zijn voor het maken van uranium voor een proefexplosie.

Aanzienlijke vooruitgang

Een akkoord zou de bekroning zijn van zestien maanden onderhandelen, die vruchtbaarder verliepen dan kon worden afgeleid uit de zuinige persverklaringen. In december meldde de International Crisis Group (ICG) al 'aanzienlijke vooruitgang'. De onderhandelaars 'vergrootten het tempo en de ernst' van de gesprekken en spraken in een 'geest van dialoog en vertrouwen'. Een jaar onderhandelen had 'meer opgeleverd dan jaren van escalatie'.

Grote winst van een akkoord voor Iran is dat de internationale sancties geleidelijk worden opgeschort en uiteindelijk opgeheven. Het tempo hiervan was (naast het verrijkingsprogramma) een van de twee grote kwesties in de onderhandelingen.

Teheran vond dat de sancties meteen al moesten worden opgeheven, niet eerst opgeschort. De VS voelden er weinig voor hun stok achter de deur kwijt te raken. Eenmaal opgeheven sancties worden niet eenvoudig weer ingevoerd. 'Sancties zijn moeilijker aan en uit te zetten dan centrifuges', aldus de ICG.

Bovendien vrezen de Iraniërs dat wat ze aan de onderhandelingstafel winnen, weer zullen verliezen door toedoen van het Amerikaans parlement. Ook na het sluiten van een akkoord eind maart kan het Congres roet in het eten gooien. Elke belofte van de regering-Obama sancties op te heffen, moet door het Congres worden goedgekeurd.

Betrapt

Dat de Iraniërs zich agressiever opstellen naarmate het sanctieregime wordt verlicht, is onwaarschijnlijk. Dan brengen zij het hele akkoord in gevaar. Bovendien is de link tussen sancties en compromisbereidheid niet zo simpel. 'Er waren geen met de nucleaire kwestie samenhangende sancties van kracht toen de Iraanse onderhandelaars tussen 2003 en 2005 het Westen veel méér aanboden dan wat zij nu doen onder druk van sancties', aldus de ICG.

Een belangrijke eis van Teheran was dat het zijn vreedzame nucleaire programma zou kunnen voortzetten. Die wens wordt in het akkoord deels ingewilligd. Iran heeft de afgelopen jaren veel centrifuges gebouwd, tot een totaal van ruim 10 duizend. Daarvan kunnen er enkele duizenden operationeel blijven. Maar een deel van de technologie die het land al ontwikkeld heeft, zal het tot minstens 2025 niet kunnen gebruiken.

Aanvankelijk verlangden de Amerikanen dat Iran zijn gehele nucleaire programma zou opgeven. Deze vergaande eis was voor de Iraniërs onaanvaardbaar. Voor zover bekend doen zij niets wat volgens het Non-Proliferatieverdrag (NPV) niet mag. Elk aangesloten land heeft het recht kernenergie te produceren. De Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) stelt in zijn advies aan de Nederlandse regering (april 2012) dat er 'geen bewijzen zijn dat Iran de verplichtingen van het NPV heeft geschonden'.

De P5+1 (de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad plus Duitsland) wantrouwt echter Irans ware bedoelingen. Het land heeft inmiddels alle kennis en capaciteit in huis om het nucleair programma een militaire wending te geven. Ook zouden in het geheim activiteiten ontplooid kunnen worden. Iran is de afgelopen twaalf jaar enkele malen betrapt op het stiekem bouwen van reactoren en verrijkingsfabrieken.

Beeld Newsha Tavakolian

Ali, 29, studeerde ruimtevaarttechniek, maar veel meer dan een aap en een paar wormen heeft Iran nog niet het heelal ingestuurd. Zoals de meerderheid van de afgestudeerden in de Islamitische Republiek was er geen baan voor hem. Dus verkoopt Ali nu fruit, appels, peren, kleine Iraanse komkommertjes. Iraniërs kopen hun fruit en groenten graag per kilo, maar de laatste jaren worden de plastic zakjes waarmee zijn klanten naar buiten lopen steeds lichter. 'Hun portemonnees worden ook steeds leger', zegt Ali. 'Mensen kunnen nog rondkomen, maar het wordt steeds moeilijker.'

Grand bargain

Veel tijd is verloren gegaan sinds president Mohammad Khatami in 2003 een 'grand bargain' aanbood om alle geschilpunten tussen Iran en de VS uit de weg te ruimen. De regering-Bush weigerde te praten. Nu president Obama dat wél doet, is Iran duizenden centrifuges en vele reactoren en verrijkingsinstallaties verder.

De stap naar een wapenprogramma heeft Teheran echter nooit gezet. Amerikaanse inlichtingendiensten hebben herhaaldelijk vastgesteld dat er (in de woorden van de AIV) 'geen aanwijzingen bekend zijn dat het Iraanse leiderschap voornemens is het nucleaire programma een militaire dimensie te geven'.

Hoewel de afspraken tussen Iran en de P5+1 het vrijwel onmogelijk maken dat daar spoedig verandering in komt, kan niemand honderd procent zekerheid bieden. De door Iran opgebouwde kennis kan niet ongedaan worden gemaakt. Daardoor zal het akkoord van Genève landen als Israël en Saoedi-Arabië niet geruststellen, ook al omdat het opschorten van sancties het door hen gevreesde en gehate Teheran rijker en sterker maakt. Het alternatief is echter veel verontrustender.

Geen akkoord

De onderhandelingen tussen Iran en de VS mislukken. Wat dan? Dan zal precies dat gebeuren, waarvoor de Israëlische premier Benjamin Netanyahu zegt zo bang te zijn: het gevaar van een nucleair bewapend Iran neemt fors toe.

In Teheran zullen de conservatieven hun gelijk halen. Zij vertrouwden het Westen voor geen cent. Hun reactie: 'Zie je wel? We hebben het altijd al gezegd. De Amerikanen willen niet serieus praten.' De positie van de gematigde president Hassan Rohani zal verzwakken nu zijn strategie - toenadering tot het Westen en een verlichting van het sanctieregime - is mislukt.

Iran zal niet meteen overgaan tot productie van kernwapens. De voorstanders van zo'n besluit vormden in Teheran steeds een minderheid. Maar hun stem zal luider klinken en hoe dan ook zal de Iraanse regering stappen zetten die het land dichter bij de nucleaire drempel brengen.

Deadline

Dat begint al meteen na 31 maart, de deadline van de onderhandelingen in Genève. De Iraniërs zullen waarschijnlijk vaststellen dat zij niet langer gebonden zijn aan het Joint Plan of Action (JPA), dat zij in november 2013 overeenkwamen met de P5+1.

Het JPA was veel meer dan een afspraak te gaan praten, het was een interim-akkoord. Het Westen beloofde enkele sancties op te schorten en geen nieuwe in te stellen. Iran stemde ermee in zijn nucleaire programma te bevriezen en deels terug te schroeven. Het uranium dat al was verrijkt tot 20 procent (waarboven het voor een bom kan worden gebruikt) zou worden teruggebracht tot 5 procent of anderszins onschadelijk gemaakt. Ook mocht het VN-atoomagentschap IAEA intensieve inspecties uitvoeren.

Volgens westerse inlichtingendiensten heeft Iran keurig aan zijn verplichtingen volgens het JPA voldaan. Bij een mislukking van Genève echter lopen de afspraken gevaar. Iran kan in een mum van tijd weer overgaan op verrijking tot 20 procent. Het voortzetten van de VN-inspecties is onzeker.

Beeld Newsha Tavakolian

Giti, 29, is lerares Engels op een privéschool. Engels is populair in Iran, omdat veel jongeren in het buitenland willen studeren. Maar ook omdat Engels via internet en satelliettv het ooit geïsoleerde land als een woeste rivier binnenstroomt. Net als veel anderen van haar leeftijd is Giti ongetrouwd. Ze heeft moeite rond te komen. Over de onderhandelingen kan ze kort zijn. 'Ik zou niet willen dat straks alles is afgelopen en blijkt dat we al die jaren voor niets hebben geleden.'

Alarm

In het Westen slaat menigeen alarm over de intenties van het Iraanse regime. Ook hier zal het 'Zie je wil?' klinken. Er zal worden gesproken over het aanscherpen van sancties, over de noodzaak van regime change. Politici en opiniemakers zullen nut en noodzaak aantonen van een preliminary aanval op Iran.

De hardliners in Iran worden hierdoor gesterkt in hun opvattingen. Zij zullen - niet ten onrechte - aanvoeren dat in Israël en de VS aanvalsplannen worden gesmeed. 'Afschrikking' is dan het devies.

Dat kan betekenen de daadwerkelijke productie van kernwapens, maar ook met een tandje minder - tot net vóór de nucleaire drempel - kan afschrikking nog werken. Als de Iraniërs met de kennis die ze inmiddels in huis hebben, met hun technische vaardigheden en met hun voorraden hoogverrijkt uranium duidelijk maken dat ze in geval van nood snel een bom kunnen fabriceren, heeft dat op zich al een afschrikkende werking.

Ook voor de hardliners in het Westen zou zo'n Iraanse reactie - die uiteraard met de nodige vijandige retoriek gepaard gaat - een bevestiging van het eigen gelijk betekenen. Zo ontstaat een vicieuze cirkel van escalatie, waarin alle sombere voorspellingen zichzelf waarmaken.

Sanctieregime

In de eerste plaats zal het sanctieregime worden verscherpt. Hoe dit uitpakt, wordt mede bepaald door de schuldvraag. Wie liet de onderhandelingen mislukken, Teheran of Washington? Het antwoord hangt af van de feitelijke gang van zaken, maar vooral van het framen van de feiten.

Als 'het is de schuld van de Amerikanen' het beeld wordt, kan het sanctiefront uiteenvallen. Rusland en zeker China zullen zich weinig meer van sancties aantrekken. De Chinezen kunnen een deal met Teheran sluiten over de bouw van infrastructuur, te betalen met het Iraanse geld dat Peking nu al heeft bevroren. Olieklanten als India en Turkije komen in de verleiding de handel te intensiveren.

Maar ook in het scenario 'het is de schuld van Iran' zullen er gaten vallen in het sanctiekordon. De Chinezen blijven een onzekere factor. Bovendien is het moeilijk voorstelbaar dat sancties Teheran op de knieën krijgen. De rol van olie in de Iraanse economie is fors gedaald. In 2012 was 60 procent van de export niet-olie, tien jaar eerder was dat nog 24 procent. En het regime heeft wel voor heter vuren gestaan, zoals in de oorlog met Irak (1980-'88).

Beeld Newsha Tavakolian

Eshan, 28, zit eenzaam achter de kassa bij de Pizza Hut. Althans 'the Piezza Had', want zo heeft zijn baas de pizzeria genoemd. Amerikaanse ketens zijn niet aanwezig in Iran vanwege de sancties, maar er is wel een 'Kabooki Fried Chicken,' een 'MaDonalds' en een 'Starbaks'. 'We doen wat we kunnen om toch normaal te lijken.' De komende twee weken van onderhandelingen worden spannend, denkt Ali. Eigenlijk hopen alle Iraniërs dat het een einde brengt aan een zware periode waarin levens zijn vervormd en verbogen, zegt Ali, als planten die onvoldoende licht krijgen. 'Ik hoop op een wonder.'

Kwaad kersen eten

In de regionale politiek wordt het, in een sfeer van oplopende confrontatie, met de Iraniërs kwaad kersen eten. Teheran zal Israël op een of andere manier een prijs laten betalen voor het ondermijnen van de onderhandelingen.

De VS kunnen elke hoop op een constructievere Iraanse rol in Syrië opgeven. Ook de coördinatie met Iran in de strijd tegen Islamitische Staat wordt moeilijker, zo niet onmogelijk. De vrees voor een Iraanse kernbom kan buurlanden ertoe aanzetten hun bewapening op te voeren.

Een tweede vorm van escalatie is militaire actie. Israël heeft al vaak gezinspeeld op vernietiging van Irans nucleaire installaties. Volgens Amerikaanse inlichtingendiensten zou Teheran daarna slechts twee tot drie jaar nodig hebben om de installaties te herbouwen. Dat schiet niet echt op. Bovendien zou zo'n aanval de Iraniërs reden te meer geven werk te maken van nucleaire afschrikking.

AIV

De vrees hiervoor werd ook verwoord door de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV), in zijn advies aan de Nederlandse regering van april 2012. Volgens de AIV zal militair optreden tegen Iran 'het nucleaire programma hooguit vertragen' en 'juist de drijfveer kunnen zijn het Iraans nucleair programma tot een wapenprogramma om te vormen'.

In het uiterste geval bestaat militaire actie uit een vernietigende campagne, bedoeld om het islamitisch regime te verjagen. De inzet van westerse grondtroepen is daarbij niet te verwachten (en niet wijs, gezien het fanatisme van de Iraanse strijdkrachten in de oorlog tegen Irak).

Waartoe zo'n bommencampagne zou leiden, daarvoor schiet de fantasie tekort. Maar de ervaring in Afghanistan en Irak leert dat chaos, radicalisering, humanitaire ellende en jaren van geweld in het verschiet liggen. De regio kan worden meegesleurd. Als het Iraanse leger de beschikking krijgt over kernwapens, kunnen ook voor Israël de gevolgen verschrikkelijk zijn.

Bronnen

Ten behoeve van dit artikel werd gesproken met Rouzbeh Parsi (Lund Universiteit), Volker Perthes (Stiftung Wissenschaft und Politik), Gary Sick (Columbia University), Richard Dalton (Chatham House) en Daniel Serwer (Johns Hopkins University).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden